نقش ِ ساز و موسیقی در دیوان حافظ
پیشگفتار
یکی از برجسته ترین موسیقی دانان، نمایشنامه نویسان و پژوهشگران بزرگ معاصر ایران بدون هیچ شکی حسینعلی ملاح بوده است. وی خواهرزادۀ زنده یاد کلنل علینقی وزیری، آهنگ ساز شهیر و نامی ایران بود.
حسینعلی ملاح در اثر ارزشمند خود "حافظ و موسیقی" حافظ را موسیقی دان دانسته و می نویسد: "... این بنده صفت موسیقی دان را به عمد در مورد حافظ به کار می برد، زیرا به گمان قوی علاوه بر نشانه هایی که در الفاظ زیبا و وزن های دلنشین اشعارش هست، صوتی خوش داشته و با گوشه های موسیقی ایرانی آشنا بوده است. مؤید این اندیشه سخنان نغز خود اوست:
ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت
غلام حافظ خوش لحجۀ خوش آوازم
***
فکنــد زمزمـــۀ عشـق در حجــاز و عـراق
نوای بــانگ غزل های حـافظ شیــراز
***
سخندانی و خوشخوانی نمی ورزند در شیراز
بیا حافظ که تا خود را به ملک دیگر اندازیم
***
دلم از پرده بشد حـافظ خوش گــوی کجـاست
تا به قول و غزلش سـاز نـوائی بکنیم
***
بیــــا که بلبـــل مطبــــوع خاطــــــر حـــافظ
ببــوی گلبن وصل تـو مـی سرایـد بـاز
***
ساقی به صوت این غزلم کـاسه مــی گرفت
می خواندم این سرود و مِـی ناب می زدم
***
که حــافـظ چـو مستـانــه ســــازد ســــرود
ز چــــرخـــش دهـــــد زهـــره آواز رود
***
چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانیست
روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنـم
گذشته از این موارد که از سخن خود خواجه به منظور اثبات خوش خوانی اش نقل شد، نکته ها و اشاره های زیر نیز می تواند مؤید این نظریه باشد.
الف: اجرای قرائت های قرآن به صوتی خوش، آنهم «بر چهارده روایت»، بی آشنائی با موسیقی میّسر نبوده است. حافظان قرآن گریزی نداشته اند که مقام های حجاز، عراق، حسینی، اصفهان و مانند اینها را بخوبی بشناسند و درست خوانی این الحان را به مدد موسیقی دانی فرا بگیرند. حافظ باز هم به اعتبار سخنان خودش (48) با اکثر این مقام ها (یا گوشه ها) آشنائی داشته، در مجلسی این نواها را با قرآن می آمیخته و در مجلسی دیگر با غزل های خود همراه می کرده است:
حافظــــم در مجلســی، دردی کشـــم در محفلـی
بنگر این شوخی که چون با خلق صنعت می کنم
ب: تخلص «حافظ» که همراه نام بسیاری از خوانندگان نامدار اعصار گذشته می بینیم شاید بتواند دلیل دیگری بر خوش خوانی و خوش آوازی خواجۀ شیراز باشد. (49)
ج: صائب تبریزی گفته است:
ز بلبلان خوش الحان این چمن صائب
مرید زمزمۀ حافظ خوش الحان باش (50)
د: سودی گفته است: «خواجه حافظ بغایت خوش آواز و خوش خوان بوده است.» (51)
ه: صاحب مجمع الفصحا نوشته است: «باید او را، هم خواننده دانست و هم دانای موسیقی.» (52)
از این همه آیا ثمری جز این به دست خواهد آمد که: حافظ علاوه بر صوت خوش و آواز دلکش با موسیقی زمان خود نیز الفت کامل داشته است ؟" (53)
حال می پردازیم به نقش ساز و اصطلاحات موسیقی در دیوان حافظ.
ابریشم
تارهایی که بر سازهای زهی (ذوات الاوتار) کشیده می شود از جنس های گوناگون است. در قدیم تارهای چنگ را از موی اسب یا ابریشم ِ تاب داده و زه می ساختند و در روزگار ما علاوه بر زه یا رودۀ حیوانات این تارها را از فلز می سازند.
1- قدح مگیر چو حافظ مگر بنالۀ چنگ
که بسته اند بر ابریشم طرب دل شاد
در این بیت کلمۀ ابریشم هم، جنس و نوع رشته ای را که بر چنگ بسته اند معین می کند و هم مبین نازکی و لطافت رشته ایست که «دل شاد» بدان بسته شده است.
حافظ در غزلی دیگر اشاره به رشته ای کرده است که از موی ساخته شده است.
2- بس که در پرده چنگ گفت سخن
ببرش مـــوی تا نمـــوید بــاز
که مراد از موی همان رشته یا وتری است که بر چنگ می بسته اند و افادت معنی برین تقریب است که: تار یا وتر چنگ را پاره کن تا دیگر زاری نکند، یا صدایش بریده شود. (54)
ارغنون
ارغنون سازی بادی است. یونانی ها به آن ارگانون Organon می گویند. ظاهراً این ساز یونان به ایران آمده است. ساختمان ابتدایی ارغنون تشکیل می شده از: چند نای که متصل به دمی بوده ، هوا به وسیلۀ دم وارد نای ها می شده و به صدا در می آمده است. نمونۀ سادۀ این ساز که هنوز هم در بعضی از روستاهای ایران معمول است نی انبان یا نای مشک یا خیک نای است. (55)
شاعران این نام را بسیار به کار برده اند و در مقام استعاره از لفظ ارغنون، ارادۀ معنایی فلسفی و عرفانی کرده اند. حافظ سروده است:
1- ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم
ارغنون ساز، به سازندۀ ارغنون اطلاق می شود. در اینجا ذکر این نکته شایسته است که، در ساز ارغنون هوا از یک سو وارد محفظه یا انبان می شود و درون نای ها می دود و اصواتی خوش یا ناخوش استخراج می کند و دوباره با هوا می آمیزد. در واقع باد یا هوا، یک بار درون محفظه می رود و بار دیگر رجعت به فضای اصلی خود می کند. عارفان این فعل و انفعال را تشبیه به دو نشأت معقول و محسوس کرده اند و معتقدند که آدمی نیز از نشأت معقول به نشأت محسوس هبوط می کند و پس از مدتی اقامت در نشآت اخیر مجدداً به نشأت معقول صعود می نماید.
مولوی سروده است:
بـار دیـــگر از ملک قربان شـــوم آنچـــه انــدر وهـم نـاید آن شوم
پس، عدم گردم عدم چون ارغنون گـــــویـدم انـا الیــه راجعـــــون
اما مراد حافظ از بیت مذکور به ظاهر چنین است که، ارغنون ساز فلک، که خود موجد مَثل اعلا و راستین اهل هنر است و می بایست پشتیبان هنروران باشد، راهزن آنان است، بنابراین چگونه می توان از این معنی، ناله و فریاد سر نداد و خروش و افغان برنیاورد.
2- در زوایـای طربخـــانۀ جمشیـــد فلـک
ارغنون ساز کند زهره به آهنگ سماع
ساز کردن در موسیقی به معنای هماهنگ کردن یا کوک کردن است و مراد حافظ این است که زهره، ساز ارغنون را با آواز خود هماهنگ می کند. (56)
اصفهان
اصفهان یا اسپاهان یکی از مقامات دوازده گانۀ قدیم یا یکی از دستگاه های هشت گانۀ روزگار ماست. موسیقی شناسان، اصفهان را بخشی از دستگاه همایون می دانند، اما در روزگار گذشته چهارمین مقام از دوازده مقام اصل به شمار می آمده است.
حافظ در قصیده ای که در مدح شاه شیخ ابواسحاق سروده است اشاره ای به دو مقام اصفهان و عراق کرده است.
نـــــوای مجلس مـا را چو بــرکشد مطـرب
گهـی عـراق زند و گاهی اصفهان گیـرد
که معنای تقریبی آن به اتکای ابیات پیشین قصیده، چنین تواند بود: کجاست موسیقی دانی که چون تحت تأثیر آوای مجلس ما به هیجان آمد، گاهی «عراق» بنوازد و گاهی هم «اصفهان» را در تغنی بگیرد. (57)
عراق
عراق مقام نهم از دوازده مقام اصل بوده است. ولی در روزگار ما عراق یکی از گوشه هائیست که در مایۀ افشاری و دستگاه ماهور و دستگاه راست پنجگاه می نوازند. (58)
1- این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنـگ بــــازگشت به راه حجــاز کـرد (59)
2- مطربــا پــرده بگــردان و بـــزن راه عـراق
که بدیــن راه بشد یـــار و ز ما یـاد نکرد
3- تـــــــو بنمــــــــــای راه عــراقـــــم به رود
که بنمــــایم از دیـــده مــــــن زنــده رود
4- نـــــوای مجلس مـا را چو بــرکشد مطـرب
گهـی عـراق زند و گاهی اصفهان گیـرد
آواز
حافظ در اشعار خود از کلمۀ آواز به مقاصد گوناگون استفاده برده است.
1- سر فرا گــوش من آورد به آواز حزیــن
گفت کای عاشق دیرینۀ من خـوابت هست
آواز در بالا هم معنی صوت می دهد و هم موهّم خوانندگی است.
2- غزلسرائــی ناهیــــــد صرفـــه ای نبـــرد
در آن مقـــام که حــــافظ بـــرآورد آواز
آواز در اینجا به معنی خوانندگی است و مراد آن است که: در آن مقام که حافظ آواز سر می دهد، ترانه سرائی ناهید (الهۀ موسیقی) بی ارج است.
3- ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت
غلام حافظ خوش لهجۀ خوش آوازم
آواز در بالا به معنی صدا و صوت خوش است.
4- مغنـــی بــزن آن نــــو آییــــن ســــرود
بگـــــو بـــا حریـــفــان به آواز رود
آواز در بالا به معنی آهنگ، آوا و نواست.
5- مغنـــــــی دف و چنــگ را ســـاز ده
به آییـــــن خـــوش نغمــــــه آواز ده
آواز دادن در اینجا کنایه از خواندن به آوای بلند است. نکته ای که می بایست اشاره شود این است که «نغمه» در اصطلاح موسیقی به دو معناست: یکی معادل نت (در عرف موسیقی امروز) یا آوای موسیقی، و دیگری در معنای پرده یا گوشه و یا لحنی از یک دستگاه موسیقی است، مانند، نغمۀ راهوی، نغمۀ زابل یا نغمۀ شکسته. بنابراین می توان بیت بالا را این چنین معنی کرد: ای موسیقی دان آوای دف و نوای چنگ را با هم ساز کن و به شیوه ای مطلوب و خوش و دلخواه به آوای بلند نغمه سر ده. (60)
6- رفتم به بـاغ صبحدمـی تا چنم گلـی
آمـد به گـــوش نـاگهم آواز بلبــلی
چون کرد در دلم اثـر آواز عندلیـب
گشتــم چنــانکه هیچ نماندم تحملی
7- چشم من در ره این قافلۀ راه بماند
تا بگــوش دلم آواز درا بـاز آمــد
8- کیست حافظ تا ننوشد باده بی آواز رود
عاشق مسکین چرا چندین تجمل بایدش
9- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار چنگ و بربط و آواز نی کنم
10- بــده تــا بگــــویم به آواز نـــی
که جکشید کی بود و کاووس کی
11- چنـــان برکش آواز خنیاگـــری
که نـاهید چنگی به رقص آوری
آهنگ
آهنگ در اصطلاح موسیقی به چند معناست:
الف: لحن، صوت، نوا، آواز، آوا و صدا.
ب: پرده، راه، گوشه.
ج: یک قطعۀ موسیقی (چه بی آواز و چه با آواز) (61)
1- در زوایای طربخانۀ جمشید فلک
ارغنون ساز کند زهره به آهنگ سماع
آهنگ در بالا به معنی لحن، آوا و نواست.
2- از بازگشت شاه در این طرفه منزلست
آهنگ خصم او به سرا پردۀ عدم
به نظر می رسد که در بیت بالا لفظ آهنگ چندان ارتباطی با موسیقی نداشته باشد.
3- طامات و شطح در ره آهنگ چنگ نه
تسبیح و طیلسان به می و میگسار بخش
4- عالم از نالۀ عشاق مبادا خالی
که خوش آهنگ و فرح بخش هوائی دارد
5- ساز چنگ آهنگ عشرت صحن مجلس جای رقص
خـــال جانــان دانۀ دل زلف ســاقی دام راه
باربد
فرهنگ برهان می نویسد: باربد نام مطرب خسروپرويز است. گويند اصل او از جهرم بوده كه از توابع شيراز است و در فن بربط نوازى و موسيقى دانى عديل و نظير نداشته و سرود مسجع از مخترعات اوست و آن سرود را خسروانى نام نهاده بود. (62)
حافظ در یک بیت به نیکی از باربد یاد کرده است.
مغنــی نوائــی بگلبـانگ رود بگوی و بزن خسروانی سرود
روان بزرگان ز خود شاد کن ز پرویــز و از بــاربد یـاد کن
بازگشت
بازگشت در موسیقی به دو معناست. یکی فرود آمدن از لحن یا گوشه ای به لحن اصلی یا مقام اصلی؛ و دیگر، به نوعی تصنیف اطلاق می شده است. (63)
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنـگ بــــازگشت به راه حجــاز کـرد
در بعضی نسخه ها مصراع اول «راه عراق ساخت» و مصراع دوم «ز راه حجاز کرد» ثبت شده است. در صورتی که «ساز عراق ساخت» را به معنی: «ساز خود را برای نواختن مقام عراق کوک کرد» فرض کنیم، و بازگشت را نوعی از تصانیف بگیریم مفاد بیت محتمل این معنا تواند بود:
این موسیقی دان از کدام سامانست که ساز خود را برای نواختن مقام عراق کوک کرد اما ناگهان آهنگ بازگشتی را نواخت که در مقام حجاز است.
این بیت به ظاهر در ذمّ مردمانی است نیرنگ باز که گندم نمای اند و جو فروش. (64)
بانگ
در اصطلاح موسیقی بانگ، یا دانگ به انواع ذوالاربع (فاصله های چهارم) اطلاق می شود. اگر روی هر یک از درجات یک مقام موسیقی، یک ذوالاربع بسازیم، شش ذوالاربع یا شش دانگ استخراج می گردد.
در دیوان حافظ این لفظ بدین تعبیر که در موسیقی مصطلح و معمول است، به کار نرفته است. خواجه کلمۀ بانگ را منحصراً به معنای آوا و صدا به کار برده است. (65)
1- ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ
به بانگ بربط و نی رازش آشکاره کنید
2- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار بانگ بربط و آواز نـی کنـم
3- رباب و چنگ به بانگ بلند می گویند
که گوش هوش به پیغام اهل راز کنید
بانگ در بالا به معنی صدا، آواز و فریاد است.
4- صد هزاران گل شکفت و بانگ مرغی برنخاست
عندلیبان را چه پیش آمد هزاران را چه شد
5- منزل سلمی که بادش هر دم از ما صد سلام
پر صدای ساربانان بینی و بانگ جرس
6- سرم خوشست و ببــانگ بلند می گــویــم
که من نسیم حیــــا از پیــاله می جویم
بربط
1- بدان سان سوخت چون شمعم که بر من
صراحی گریــه و بربـــط فغــان کرد
2- وانگهم در داد جامی کز فروغش بر فلک
زهره در رقص آمد و بربط زنان میگفت نوش
3- ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ
به بانگ بربط و نی رازش آشکاره کنید
4- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار بانگ بربط و آواز نـی کنـم
5- رباعی با شاهد شوخ شنگ و با بربط و نی
کنجی و فراغتی و یک شیشۀ مِــی
چون گرم شود ز باده ما را رگ و پی
منت نبریـم یک جو از حــاتم طـی
6- تا بگویم که چه کشفم شد از این سیر و سلوک
به در صومعه با بربط و پیمانه روم
7- بیـــا وز غبــن ایــن ســالــوسیــان بین
صراحی خـون دل و بربط فروشان
8- غــم دوران مخـــور کـــه رفـت ببـــاد
نغمــۀ بـربــــط و ربـــــاب بیـــــار
بُرغو
برغو از سازهای بادی و به شکل شاخ میان تهی است. از نام آن چنین پیداست که در اصل سازی ایرانی نبوده و جنس آن از برنج است. درازای آن سه برابر سرنا است و با آن فقط سه نت را می توان نواخت: «ا»، «یا»، «بع»، یعنی do، fa، do در اکتاو بالایی، که در حقیقت دو نت است. (66)
این ساز را معمولاً در جشن های عمومی و پیکارها و بر سردر بارگاه سلطان ها می نواخته اند. در گروه نوبت زن ها نیز این ساز به کار می رفته است. (67)
حافظ تنها در یک بیت نام این ساز را آورده است:
عــاشق از قــاضی نتــرسد مِــی بیــار بلکه از بــرغـــوی سلطان نیــز هـم
بم و زیر
معاشری خوش و رودی بساز میخواهم که درد خویش بگویم به نالۀ بم و زیر
پایکوبی، پای زدن، رقص، دست افشانی
در دیوان حافظ کلمۀ رقص به کرّات آمده است و به ظاهر به نیت اجتناب از تکرار یک لفظ، الفاظ دیگری مانند: پایکوبی، پای زدن و دست افشانی را توسّعاً به همین معنا به کار برده است. آیین رقص ها و پایکوبی ها بنا بر موقع و شرایط و محیط با یکدیگر متفاوت بوده است. برخی از رقص ها جنبۀ نیایش، پاره ای جنبۀ لهو، و بعضی جنبۀ عرفانی و شوق و شور روحانی داشته است. حافظ در اشعار خود همه جا رقصی را مد نظر داشته که محرک آن خوشدلی و تردماغی و هیجان درونی و شور و شوق باطنی بوده است. در پاره ای از این ابیات به وضوح می بینیم که خواجۀ شیراز نظر بر پایکوبی اهل تصوف داشته است. (68)
1- چو در دست است رودی خوش، بزن مطرب سرودی خوش
که دست افشـان غزل خـوانیـم و پـاکـوبان سراندازیـم
2- بیفشان زلف و صوفی را به پا بازی و رقص آور
که از هر رقعۀ دلقـش هـزاران بـت بیفشـانـــی
3- در آسمــان نه عجـب گـر بـه گفتــۀ حــافظ
سـرود زهـره بـه رقـص آورد مسیــحــا را
4- سرود مجلسـت اکنــون فلک به رقص آرد
که شعر حـافظ شیـرین سخن ترانۀ تـوست
5- زیر شمشیر غمش رقص کنـان بـاید رفت
کانکه شد کشتۀ او نیک سرانجام افتاد
6- رقصیـــدن ســرو و حــالت گــــل
بـــی صوت هزار خــوش نبـــــــاشد
7- یـار ما چو گیــرد آغــاز سمـــاع
قدسیــان بر عرش دست افشــان کنند
8- حاجت مطرب و مِی نیست تو برقع بگشا
که به رقص آوردم آتش رویت چو سپند
9- رقص بر شعر تر و نالۀ نی خوش باشد
خاصه رقصی که در آن دست نگاری گیرند
10- چه ره بود این که زد در پرده مطرب
که میــرقصند بـا هم مست و هشیــار
11- در سماع آی و ز سر خرقه برانداز و برقص
ورنه با گوشه رو و خرقۀ ما در سر گیر
12- ببین که رقص کنان میرود به نالۀ چنگ
کسی که رخصه نفرمودی استماع سماع
13- بر سر تربت من با مِی و مطرب بنشین
تا به بویت ز لحد رقص کنان برخیزم
14- خیــز و بالا بنما ای بت شیـرین حرکت
کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم
دست افشاندن در این بیت به ظاهر کنایه است از جدا شدن و ترک گفتن، و به قرینۀ «بالا بنما» و «برخیزم» ایهام تناسبی نیز به رقص معهود تواند داشت. (69)
15- شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد
صوفیان رقص کنان ساغر شکرانه زدند
16- شاها فلک از بزم تو در رقص و سماعست
دست طرب از دامن این زمزمه مگسل
17- به هواداری او ذره صفت رقص کنان
تا لب چشمۀ خورشید درخشان بروم
18- بعد صد سال اگر بر سر خاکم گذری
سر برآرد ز گِلم رقص کنان عظم رمیم
19- چون صوفیان بحالت و رقصند مقتدا
ما نیز هم به شعبده دستـی برآوریـم
20- که تا وجـــــد را کـــارســازی کنــم
به رقـص آیــم و خرقه بـازی کنــم
21- به شعر حافظ شیراز می رقصند و می نازند
سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی
22- صد باد صبا اینجا با سلسله می رقصند
این است حریف ای دل تا باد نه پیمائی
23- چنـــــان برکــش آواز خنیــاگــری
که نــاهیــد چنگــی به رقــص آوری
24- ساز چنگ آهنگ عشرت صحن مجلس جای رقص
خال جانان دانۀ دل زلف ساقی دام راه
دور از ایـن بهتر نبـاشد ساقیــا عشرت گزیـن
حال از این خوشتر نباشد حافظا ساغر بخواه
25- نگارم دوش در مجلس به عزم رقص چون برخاست
گره بگشـود از ابـرو و بـر دلهـای یـاران زد
مراد آنست که: دیشب همین که دلدار من به رقصیدن پرداخت، گره را از ابروی یاران گشود (یعنی اخم آن ها را باز کرد) اما دل های آنان ببند کشید. (70)
26- مطرب من رهی بزن که به چرخ
مشتری زهره وش شود رقـــاص
پرده
به رشته هایی که بر دستۀ سازهای رشته ای بسته می شود پرده می گویند. موسیقی دان های قدیمی به این رشته ها «دستان» می گفتند و عمل پرده بندی بر دستۀ ساز را دستان نشانی می خواندند. هر لحن، از پرده ای آغاز می شود و در پرده هائی گردش می کند و سرانجام روی پردۀ نخستین پایان می پذیرد. پردۀ نخستین هر لحن یا مقام یا آوازه یا شعبه، به نام همان لحن نامیده می شود، مثلاً می گوییم «پردۀ عشاق- پردۀ بوسلیک- پردۀ حجاز- پردۀ عراق و ...» در پاره ای از موارد، کلمۀ پرده به معنای لحن و آهنگ و نغمه و مقام نیز آمده است و در بعضی از موارد به سبب آنکه این پرده ها بر دستۀ ساز بسته می شود به مجاز و از باب ذکر جزء و ارادۀ کل، گویند از آن، ساز یا دستۀ آن را اراده می کند. مواردی نیز به نظر می رسد که گویی سراینده از کلمۀ پرده، محفل انس یا مجلس سرّی یا حرم سرا و یا پردۀ منصف بارگاه و طربخانۀ امیران را مدّ نظر داشته است. وجوه ترکیبی این لفظ مانند: پرده دار- در پرده سخن گفتن- پردۀ غیب- پرده نشین- پردۀ اسرار و نظائرش معنی خاصی دارد که چون از مبحث موسیقی خارج است از آن می گذرد و فقط دربارۀ لفظ پرده دار به نکته ای اشاره می شود:
در میانۀ بارگاه امیران یا طربخانۀ ایشان گاه پرده ای نصب می شده است که مطربان قادر به رؤیت جایگاه امیران نبوده اند. رابط میان این دو جایگاه امینی بوده است که او را پرده دار یا خرّم باش می گفته اند. (71)
راز درون پرده چه داند فلک خموش ای مدعی نزاع تو با پرده دار چیست
1- مغنّــی از آن پـــرده نقشــی بیــــار
ببیــن تـا چه گفت از درون پـرده دار
2- مطرب چه پرده ساخت که در پردۀ سماع
بر اهل وجد و حال در های و هوی بست
توضیح اینکه، اولاً: کلمۀ ساخت در مصراع نخستین به معنی ابداع کردن و آفریدن و تصنیف کردن است.
ثانیاً: پردۀ نخستین به معنی لحن یا آهنگ است و پردۀ دومی مجلس یا محفل یا حلقه یا سلک معنا می دهد.
ثالثاً: به نظر می رسد معنی بیت اینچنین باشد: این چه آهنگ یا لحنی بود که موسیقی دان آفرید که بر اثر آن تمام حاضران مجلس ِ وجد و حال، ناگزیر به سکوت شدند. (72)
3- چه ساز بود که در پرده می زد آن مطرب
که رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست
4- مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق
که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد
5- مطرب بساز پرده که کس بی اجل نمرد
وان کو نه این ترانه سراید خطا کند
6- پردۀ مطربم از دست برون خواهد برد
آه اگر زانکه در این پرده نباشد بارم
7- دلم از پرده بشد حافظ خوش گوی کجاست
تا به قول و غزلش ساز نوائی بکنیم
8- بزن در پرده چنگ ای ماه مطرب
رگش بخراش تا بخروشیم از وی
خواجه دراینجا در اوج زیبائی، تارهای چنگ را به رگِ چنگ تشبیه کرده است.
9- مغنــی از آن پرده نقشـی بیــار
ببیــن تا چه گفت از درون پرده دار
10- چه ره بـــود اینکه زد در پرده مطرب
که می رقصند با هم مست و هشیار
پهلوی
در ردیف کنونی موسیقی ایرانی، «پهلوی» گوشه ای است که در دستگاه چهارگاه بعد از «حدی» و قبل از «رجز» یا «ارجوزه» خوانده یا نواخته می شود؛ ولی در اینکه در روزگاران گذشته بالاخص در عصر و زمان حافظ این گوشه یا این لحن به همین نام نامیده می شده تردید هست، و حتی نمی توان بطور قطع و یقین گفت که «پهلوی» در قرن هشتم نام لحنی بوده است. در سی لحن باربد نیز این نام نیامده است. (73) از سوی دیگر در باب شعر، فهلویات یا ابیات پهلوی مکانتی دارد، صاحب المعجم ذیل بحرمشاکل (74) نوشته است: «از بحور مستحدث است و آن را بحراخیر نیز گویند و بعضی متکلفان برین وزن بیتی چند تازی گفته اند و اشعار فهلوی در این بحر بیش از اشعار پارسی است و اجزاء آن از اصل: فاع لاتن مفاعیلن مفاعیلن- دوبار: فاع لات مفاعیل مفاعیل آید.»
حافظ می گوید:
بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلـوی
میخــواند دوش درس مقـامات معنــوی
یعنـی بیـا که آتش مـوسی نمـود گل
تــا از درخـت نکتــۀ تــوحیــد بشنـوی
مرغان باغ قـافیه سنجند و بذله گــو
تا خواجه مِی خورد به غزلهای پهلوی
صاحب برهان قاطع نوشته است: «پهلوی بر وزن مثنوی، به معنی پهلوانی و شهری و زبان شهری باشد و منسوب به پهلوان و زبان فارسی هم هست.» سودی در مفاد بیت چنین نوشته است: «دیشب بلبل از شاخ سرو به آواز پهلوی، یعنی با لغت پهله یا پهلو (به زبان پهلوی) درس مقامات عشق می خواند، مراد: با زبان نغمات بلند می خواند، آن درسی که می خواند مضمون بیت آتی است، کسیکه گفته است: پهلوی به معنای فرس قدیم به کار می رود، افترا گفته است.»
و مفاد بیت سوم را چنین نوشته است: «مرغان باغ نغمه های مقفـّا و مسجّع می خوانند و نغمه های شادی بخش و لطیف می سرایند که وزیر، همراه غزل های پهلوی باده بنوشد، مرغان به زبان پهلوی غزل سرائی می کنند که خواجه حظ کند و با نغم