نقش ِ ساز و موسیقی در دیوان حافظ
پیشگفتار
یکی از برجسته ترین موسیقی دانان، نمایشنامه نویسان و پژوهشگران بزرگ معاصر ایران بدون هیچ شکی حسینعلی ملاح بوده است. وی خواهرزادۀ زنده یاد کلنل علینقی وزیری، آهنگ ساز شهیر و نامی ایران بود.
حسینعلی ملاح در اثر ارزشمند خود "حافظ و موسیقی" حافظ را موسیقی دان دانسته و می نویسد: "... این بنده صفت موسیقی دان را به عمد در مورد حافظ به کار می برد، زیرا به گمان قوی علاوه بر نشانه هایی که در الفاظ زیبا و وزن های دلنشین اشعارش هست، صوتی خوش داشته و با گوشه های موسیقی ایرانی آشنا بوده است. مؤید این اندیشه سخنان نغز خود اوست:
ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت
غلام حافظ خوش لحجۀ خوش آوازم
***
فکنــد زمزمـــۀ عشـق در حجــاز و عـراق
نوای بــانگ غزل های حـافظ شیــراز
***
سخندانی و خوشخوانی نمی ورزند در شیراز
بیا حافظ که تا خود را به ملک دیگر اندازیم
***
دلم از پرده بشد حـافظ خوش گــوی کجـاست
تا به قول و غزلش سـاز نـوائی بکنیم
***
بیــــا که بلبـــل مطبــــوع خاطــــــر حـــافظ
ببــوی گلبن وصل تـو مـی سرایـد بـاز
***
ساقی به صوت این غزلم کـاسه مــی گرفت
می خواندم این سرود و مِـی ناب می زدم
***
که حــافـظ چـو مستـانــه ســــازد ســــرود
ز چــــرخـــش دهـــــد زهـــره آواز رود
***
چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانیست
روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنـم
گذشته از این موارد که از سخن خود خواجه به منظور اثبات خوش خوانی اش نقل شد، نکته ها و اشاره های زیر نیز می تواند مؤید این نظریه باشد.
الف: اجرای قرائت های قرآن به صوتی خوش، آنهم «بر چهارده روایت»، بی آشنائی با موسیقی میّسر نبوده است. حافظان قرآن گریزی نداشته اند که مقام های حجاز، عراق، حسینی، اصفهان و مانند اینها را بخوبی بشناسند و درست خوانی این الحان را به مدد موسیقی دانی فرا بگیرند. حافظ باز هم به اعتبار سخنان خودش (48) با اکثر این مقام ها (یا گوشه ها) آشنائی داشته، در مجلسی این نواها را با قرآن می آمیخته و در مجلسی دیگر با غزل های خود همراه می کرده است:
حافظــــم در مجلســی، دردی کشـــم در محفلـی
بنگر این شوخی که چون با خلق صنعت می کنم
ب: تخلص «حافظ» که همراه نام بسیاری از خوانندگان نامدار اعصار گذشته می بینیم شاید بتواند دلیل دیگری بر خوش خوانی و خوش آوازی خواجۀ شیراز باشد. (49)
ج: صائب تبریزی گفته است:
ز بلبلان خوش الحان این چمن صائب
مرید زمزمۀ حافظ خوش الحان باش (50)
د: سودی گفته است: «خواجه حافظ بغایت خوش آواز و خوش خوان بوده است.» (51)
ه: صاحب مجمع الفصحا نوشته است: «باید او را، هم خواننده دانست و هم دانای موسیقی.» (52)
از این همه آیا ثمری جز این به دست خواهد آمد که: حافظ علاوه بر صوت خوش و آواز دلکش با موسیقی زمان خود نیز الفت کامل داشته است ؟" (53)
حال می پردازیم به نقش ساز و اصطلاحات موسیقی در دیوان حافظ.
ابریشم
تارهایی که بر سازهای زهی (ذوات الاوتار) کشیده می شود از جنس های گوناگون است. در قدیم تارهای چنگ را از موی اسب یا ابریشم ِ تاب داده و زه می ساختند و در روزگار ما علاوه بر زه یا رودۀ حیوانات این تارها را از فلز می سازند.
1- قدح مگیر چو حافظ مگر بنالۀ چنگ
که بسته اند بر ابریشم طرب دل شاد
در این بیت کلمۀ ابریشم هم، جنس و نوع رشته ای را که بر چنگ بسته اند معین می کند و هم مبین نازکی و لطافت رشته ایست که «دل شاد» بدان بسته شده است.
حافظ در غزلی دیگر اشاره به رشته ای کرده است که از موی ساخته شده است.
2- بس که در پرده چنگ گفت سخن
ببرش مـــوی تا نمـــوید بــاز
که مراد از موی همان رشته یا وتری است که بر چنگ می بسته اند و افادت معنی برین تقریب است که: تار یا وتر چنگ را پاره کن تا دیگر زاری نکند، یا صدایش بریده شود. (54)
ارغنون
ارغنون سازی بادی است. یونانی ها به آن ارگانون Organon می گویند. ظاهراً این ساز یونان به ایران آمده است. ساختمان ابتدایی ارغنون تشکیل می شده از: چند نای که متصل به دمی بوده ، هوا به وسیلۀ دم وارد نای ها می شده و به صدا در می آمده است. نمونۀ سادۀ این ساز که هنوز هم در بعضی از روستاهای ایران معمول است نی انبان یا نای مشک یا خیک نای است. (55)
شاعران این نام را بسیار به کار برده اند و در مقام استعاره از لفظ ارغنون، ارادۀ معنایی فلسفی و عرفانی کرده اند. حافظ سروده است:
1- ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم
ارغنون ساز، به سازندۀ ارغنون اطلاق می شود. در اینجا ذکر این نکته شایسته است که، در ساز ارغنون هوا از یک سو وارد محفظه یا انبان می شود و درون نای ها می دود و اصواتی خوش یا ناخوش استخراج می کند و دوباره با هوا می آمیزد. در واقع باد یا هوا، یک بار درون محفظه می رود و بار دیگر رجعت به فضای اصلی خود می کند. عارفان این فعل و انفعال را تشبیه به دو نشأت معقول و محسوس کرده اند و معتقدند که آدمی نیز از نشأت معقول به نشأت محسوس هبوط می کند و پس از مدتی اقامت در نشآت اخیر مجدداً به نشأت معقول صعود می نماید.
مولوی سروده است:
بـار دیـــگر از ملک قربان شـــوم آنچـــه انــدر وهـم نـاید آن شوم
پس، عدم گردم عدم چون ارغنون گـــــویـدم انـا الیــه راجعـــــون
اما مراد حافظ از بیت مذکور به ظاهر چنین است که، ارغنون ساز فلک، که خود موجد مَثل اعلا و راستین اهل هنر است و می بایست پشتیبان هنروران باشد، راهزن آنان است، بنابراین چگونه می توان از این معنی، ناله و فریاد سر نداد و خروش و افغان برنیاورد.
2- در زوایـای طربخـــانۀ جمشیـــد فلـک
ارغنون ساز کند زهره به آهنگ سماع
ساز کردن در موسیقی به معنای هماهنگ کردن یا کوک کردن است و مراد حافظ این است که زهره، ساز ارغنون را با آواز خود هماهنگ می کند. (56)
اصفهان
اصفهان یا اسپاهان یکی از مقامات دوازده گانۀ قدیم یا یکی از دستگاه های هشت گانۀ روزگار ماست. موسیقی شناسان، اصفهان را بخشی از دستگاه همایون می دانند، اما در روزگار گذشته چهارمین مقام از دوازده مقام اصل به شمار می آمده است.
حافظ در قصیده ای که در مدح شاه شیخ ابواسحاق سروده است اشاره ای به دو مقام اصفهان و عراق کرده است.
نـــــوای مجلس مـا را چو بــرکشد مطـرب
گهـی عـراق زند و گاهی اصفهان گیـرد
که معنای تقریبی آن به اتکای ابیات پیشین قصیده، چنین تواند بود: کجاست موسیقی دانی که چون تحت تأثیر آوای مجلس ما به هیجان آمد، گاهی «عراق» بنوازد و گاهی هم «اصفهان» را در تغنی بگیرد. (57)
عراق
عراق مقام نهم از دوازده مقام اصل بوده است. ولی در روزگار ما عراق یکی از گوشه هائیست که در مایۀ افشاری و دستگاه ماهور و دستگاه راست پنجگاه می نوازند. (58)
1- این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنـگ بــــازگشت به راه حجــاز کـرد (59)
2- مطربــا پــرده بگــردان و بـــزن راه عـراق
که بدیــن راه بشد یـــار و ز ما یـاد نکرد
3- تـــــــو بنمــــــــــای راه عــراقـــــم به رود
که بنمــــایم از دیـــده مــــــن زنــده رود
4- نـــــوای مجلس مـا را چو بــرکشد مطـرب
گهـی عـراق زند و گاهی اصفهان گیـرد
آواز
حافظ در اشعار خود از کلمۀ آواز به مقاصد گوناگون استفاده برده است.
1- سر فرا گــوش من آورد به آواز حزیــن
گفت کای عاشق دیرینۀ من خـوابت هست
آواز در بالا هم معنی صوت می دهد و هم موهّم خوانندگی است.
2- غزلسرائــی ناهیــــــد صرفـــه ای نبـــرد
در آن مقـــام که حــــافظ بـــرآورد آواز
آواز در اینجا به معنی خوانندگی است و مراد آن است که: در آن مقام که حافظ آواز سر می دهد، ترانه سرائی ناهید (الهۀ موسیقی) بی ارج است.
3- ز چنگ زهره شنیدم که صبحدم می گفت
غلام حافظ خوش لهجۀ خوش آوازم
آواز در بالا به معنی صدا و صوت خوش است.
4- مغنـــی بــزن آن نــــو آییــــن ســــرود
بگـــــو بـــا حریـــفــان به آواز رود
آواز در بالا به معنی آهنگ، آوا و نواست.
5- مغنـــــــی دف و چنــگ را ســـاز ده
به آییـــــن خـــوش نغمــــــه آواز ده
آواز دادن در اینجا کنایه از خواندن به آوای بلند است. نکته ای که می بایست اشاره شود این است که «نغمه» در اصطلاح موسیقی به دو معناست: یکی معادل نت (در عرف موسیقی امروز) یا آوای موسیقی، و دیگری در معنای پرده یا گوشه و یا لحنی از یک دستگاه موسیقی است، مانند، نغمۀ راهوی، نغمۀ زابل یا نغمۀ شکسته. بنابراین می توان بیت بالا را این چنین معنی کرد: ای موسیقی دان آوای دف و نوای چنگ را با هم ساز کن و به شیوه ای مطلوب و خوش و دلخواه به آوای بلند نغمه سر ده. (60)
6- رفتم به بـاغ صبحدمـی تا چنم گلـی
آمـد به گـــوش نـاگهم آواز بلبــلی
چون کرد در دلم اثـر آواز عندلیـب
گشتــم چنــانکه هیچ نماندم تحملی
7- چشم من در ره این قافلۀ راه بماند
تا بگــوش دلم آواز درا بـاز آمــد
8- کیست حافظ تا ننوشد باده بی آواز رود
عاشق مسکین چرا چندین تجمل بایدش
9- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار چنگ و بربط و آواز نی کنم
10- بــده تــا بگــــویم به آواز نـــی
که جکشید کی بود و کاووس کی
11- چنـــان برکش آواز خنیاگـــری
که نـاهید چنگی به رقص آوری
آهنگ
آهنگ در اصطلاح موسیقی به چند معناست:
الف: لحن، صوت، نوا، آواز، آوا و صدا.
ب: پرده، راه، گوشه.
ج: یک قطعۀ موسیقی (چه بی آواز و چه با آواز) (61)
1- در زوایای طربخانۀ جمشید فلک
ارغنون ساز کند زهره به آهنگ سماع
آهنگ در بالا به معنی لحن، آوا و نواست.
2- از بازگشت شاه در این طرفه منزلست
آهنگ خصم او به سرا پردۀ عدم
به نظر می رسد که در بیت بالا لفظ آهنگ چندان ارتباطی با موسیقی نداشته باشد.
3- طامات و شطح در ره آهنگ چنگ نه
تسبیح و طیلسان به می و میگسار بخش
4- عالم از نالۀ عشاق مبادا خالی
که خوش آهنگ و فرح بخش هوائی دارد
5- ساز چنگ آهنگ عشرت صحن مجلس جای رقص
خـــال جانــان دانۀ دل زلف ســاقی دام راه
باربد
فرهنگ برهان می نویسد: باربد نام مطرب خسروپرويز است. گويند اصل او از جهرم بوده كه از توابع شيراز است و در فن بربط نوازى و موسيقى دانى عديل و نظير نداشته و سرود مسجع از مخترعات اوست و آن سرود را خسروانى نام نهاده بود. (62)
حافظ در یک بیت به نیکی از باربد یاد کرده است.
مغنــی نوائــی بگلبـانگ رود بگوی و بزن خسروانی سرود
روان بزرگان ز خود شاد کن ز پرویــز و از بــاربد یـاد کن
بازگشت
بازگشت در موسیقی به دو معناست. یکی فرود آمدن از لحن یا گوشه ای به لحن اصلی یا مقام اصلی؛ و دیگر، به نوعی تصنیف اطلاق می شده است. (63)
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنـگ بــــازگشت به راه حجــاز کـرد
در بعضی نسخه ها مصراع اول «راه عراق ساخت» و مصراع دوم «ز راه حجاز کرد» ثبت شده است. در صورتی که «ساز عراق ساخت» را به معنی: «ساز خود را برای نواختن مقام عراق کوک کرد» فرض کنیم، و بازگشت را نوعی از تصانیف بگیریم مفاد بیت محتمل این معنا تواند بود:
این موسیقی دان از کدام سامانست که ساز خود را برای نواختن مقام عراق کوک کرد اما ناگهان آهنگ بازگشتی را نواخت که در مقام حجاز است.
این بیت به ظاهر در ذمّ مردمانی است نیرنگ باز که گندم نمای اند و جو فروش. (64)
بانگ
در اصطلاح موسیقی بانگ، یا دانگ به انواع ذوالاربع (فاصله های چهارم) اطلاق می شود. اگر روی هر یک از درجات یک مقام موسیقی، یک ذوالاربع بسازیم، شش ذوالاربع یا شش دانگ استخراج می گردد.
در دیوان حافظ این لفظ بدین تعبیر که در موسیقی مصطلح و معمول است، به کار نرفته است. خواجه کلمۀ بانگ را منحصراً به معنای آوا و صدا به کار برده است. (65)
1- ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ
به بانگ بربط و نی رازش آشکاره کنید
2- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار بانگ بربط و آواز نـی کنـم
3- رباب و چنگ به بانگ بلند می گویند
که گوش هوش به پیغام اهل راز کنید
بانگ در بالا به معنی صدا، آواز و فریاد است.
4- صد هزاران گل شکفت و بانگ مرغی برنخاست
عندلیبان را چه پیش آمد هزاران را چه شد
5- منزل سلمی که بادش هر دم از ما صد سلام
پر صدای ساربانان بینی و بانگ جرس
6- سرم خوشست و ببــانگ بلند می گــویــم
که من نسیم حیــــا از پیــاله می جویم
بربط
1- بدان سان سوخت چون شمعم که بر من
صراحی گریــه و بربـــط فغــان کرد
2- وانگهم در داد جامی کز فروغش بر فلک
زهره در رقص آمد و بربط زنان میگفت نوش
3- ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ
به بانگ بربط و نی رازش آشکاره کنید
4- مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار بانگ بربط و آواز نـی کنـم
5- رباعی با شاهد شوخ شنگ و با بربط و نی
کنجی و فراغتی و یک شیشۀ مِــی
چون گرم شود ز باده ما را رگ و پی
منت نبریـم یک جو از حــاتم طـی
6- تا بگویم که چه کشفم شد از این سیر و سلوک
به در صومعه با بربط و پیمانه روم
7- بیـــا وز غبــن ایــن ســالــوسیــان بین
صراحی خـون دل و بربط فروشان
8- غــم دوران مخـــور کـــه رفـت ببـــاد
نغمــۀ بـربــــط و ربـــــاب بیـــــار
بُرغو
برغو از سازهای بادی و به شکل شاخ میان تهی است. از نام آن چنین پیداست که در اصل سازی ایرانی نبوده و جنس آن از برنج است. درازای آن سه برابر سرنا است و با آن فقط سه نت را می توان نواخت: «ا»، «یا»، «بع»، یعنی do، fa، do در اکتاو بالایی، که در حقیقت دو نت است. (66)
این ساز را معمولاً در جشن های عمومی و پیکارها و بر سردر بارگاه سلطان ها می نواخته اند. در گروه نوبت زن ها نیز این ساز به کار می رفته است. (67)
حافظ تنها در یک بیت نام این ساز را آورده است:
عــاشق از قــاضی نتــرسد مِــی بیــار بلکه از بــرغـــوی سلطان نیــز هـم
بم و زیر
معاشری خوش و رودی بساز میخواهم که درد خویش بگویم به نالۀ بم و زیر
پایکوبی، پای زدن، رقص، دست افشانی
در دیوان حافظ کلمۀ رقص به کرّات آمده است و به ظاهر به نیت اجتناب از تکرار یک لفظ، الفاظ دیگری مانند: پایکوبی، پای زدن و دست افشانی را توسّعاً به همین معنا به کار برده است. آیین رقص ها و پایکوبی ها بنا بر موقع و شرایط و محیط با یکدیگر متفاوت بوده است. برخی از رقص ها جنبۀ نیایش، پاره ای جنبۀ لهو، و بعضی جنبۀ عرفانی و شوق و شور روحانی داشته است. حافظ در اشعار خود همه جا رقصی را مد نظر داشته که محرک آن خوشدلی و تردماغی و هیجان درونی و شور و شوق باطنی بوده است. در پاره ای از این ابیات به وضوح می بینیم که خواجۀ شیراز نظر بر پایکوبی اهل تصوف داشته است. (68)
1- چو در دست است رودی خوش، بزن مطرب سرودی خوش
که دست افشـان غزل خـوانیـم و پـاکـوبان سراندازیـم
2- بیفشان زلف و صوفی را به پا بازی و رقص آور
که از هر رقعۀ دلقـش هـزاران بـت بیفشـانـــی
3- در آسمــان نه عجـب گـر بـه گفتــۀ حــافظ
سـرود زهـره بـه رقـص آورد مسیــحــا را
4- سرود مجلسـت اکنــون فلک به رقص آرد
که شعر حـافظ شیـرین سخن ترانۀ تـوست
5- زیر شمشیر غمش رقص کنـان بـاید رفت
کانکه شد کشتۀ او نیک سرانجام افتاد
6- رقصیـــدن ســرو و حــالت گــــل
بـــی صوت هزار خــوش نبـــــــاشد
7- یـار ما چو گیــرد آغــاز سمـــاع
قدسیــان بر عرش دست افشــان کنند
8- حاجت مطرب و مِی نیست تو برقع بگشا
که به رقص آوردم آتش رویت چو سپند
9- رقص بر شعر تر و نالۀ نی خوش باشد
خاصه رقصی که در آن دست نگاری گیرند
10- چه ره بود این که زد در پرده مطرب
که میــرقصند بـا هم مست و هشیــار
11- در سماع آی و ز سر خرقه برانداز و برقص
ورنه با گوشه رو و خرقۀ ما در سر گیر
12- ببین که رقص کنان میرود به نالۀ چنگ
کسی که رخصه نفرمودی استماع سماع
13- بر سر تربت من با مِی و مطرب بنشین
تا به بویت ز لحد رقص کنان برخیزم
14- خیــز و بالا بنما ای بت شیـرین حرکت
کز سر جان و جهان دست فشان برخیزم
دست افشاندن در این بیت به ظاهر کنایه است از جدا شدن و ترک گفتن، و به قرینۀ «بالا بنما» و «برخیزم» ایهام تناسبی نیز به رقص معهود تواند داشت. (69)
15- شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد
صوفیان رقص کنان ساغر شکرانه زدند
16- شاها فلک از بزم تو در رقص و سماعست
دست طرب از دامن این زمزمه مگسل
17- به هواداری او ذره صفت رقص کنان
تا لب چشمۀ خورشید درخشان بروم
18- بعد صد سال اگر بر سر خاکم گذری
سر برآرد ز گِلم رقص کنان عظم رمیم
19- چون صوفیان بحالت و رقصند مقتدا
ما نیز هم به شعبده دستـی برآوریـم
20- که تا وجـــــد را کـــارســازی کنــم
به رقـص آیــم و خرقه بـازی کنــم
21- به شعر حافظ شیراز می رقصند و می نازند
سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی
22- صد باد صبا اینجا با سلسله می رقصند
این است حریف ای دل تا باد نه پیمائی
23- چنـــــان برکــش آواز خنیــاگــری
که نــاهیــد چنگــی به رقــص آوری
24- ساز چنگ آهنگ عشرت صحن مجلس جای رقص
خال جانان دانۀ دل زلف ساقی دام راه
دور از ایـن بهتر نبـاشد ساقیــا عشرت گزیـن
حال از این خوشتر نباشد حافظا ساغر بخواه
25- نگارم دوش در مجلس به عزم رقص چون برخاست
گره بگشـود از ابـرو و بـر دلهـای یـاران زد
مراد آنست که: دیشب همین که دلدار من به رقصیدن پرداخت، گره را از ابروی یاران گشود (یعنی اخم آن ها را باز کرد) اما دل های آنان ببند کشید. (70)
26- مطرب من رهی بزن که به چرخ
مشتری زهره وش شود رقـــاص
پرده
به رشته هایی که بر دستۀ سازهای رشته ای بسته می شود پرده می گویند. موسیقی دان های قدیمی به این رشته ها «دستان» می گفتند و عمل پرده بندی بر دستۀ ساز را دستان نشانی می خواندند. هر لحن، از پرده ای آغاز می شود و در پرده هائی گردش می کند و سرانجام روی پردۀ نخستین پایان می پذیرد. پردۀ نخستین هر لحن یا مقام یا آوازه یا شعبه، به نام همان لحن نامیده می شود، مثلاً می گوییم «پردۀ عشاق- پردۀ بوسلیک- پردۀ حجاز- پردۀ عراق و ...» در پاره ای از موارد، کلمۀ پرده به معنای لحن و آهنگ و نغمه و مقام نیز آمده است و در بعضی از موارد به سبب آنکه این پرده ها بر دستۀ ساز بسته می شود به مجاز و از باب ذکر جزء و ارادۀ کل، گویند از آن، ساز یا دستۀ آن را اراده می کند. مواردی نیز به نظر می رسد که گویی سراینده از کلمۀ پرده، محفل انس یا مجلس سرّی یا حرم سرا و یا پردۀ منصف بارگاه و طربخانۀ امیران را مدّ نظر داشته است. وجوه ترکیبی این لفظ مانند: پرده دار- در پرده سخن گفتن- پردۀ غیب- پرده نشین- پردۀ اسرار و نظائرش معنی خاصی دارد که چون از مبحث موسیقی خارج است از آن می گذرد و فقط دربارۀ لفظ پرده دار به نکته ای اشاره می شود:
در میانۀ بارگاه امیران یا طربخانۀ ایشان گاه پرده ای نصب می شده است که مطربان قادر به رؤیت جایگاه امیران نبوده اند. رابط میان این دو جایگاه امینی بوده است که او را پرده دار یا خرّم باش می گفته اند. (71)
راز درون پرده چه داند فلک خموش ای مدعی نزاع تو با پرده دار چیست
1- مغنّــی از آن پـــرده نقشــی بیــــار
ببیــن تـا چه گفت از درون پـرده دار
2- مطرب چه پرده ساخت که در پردۀ سماع
بر اهل وجد و حال در های و هوی بست
توضیح اینکه، اولاً: کلمۀ ساخت در مصراع نخستین به معنی ابداع کردن و آفریدن و تصنیف کردن است.
ثانیاً: پردۀ نخستین به معنی لحن یا آهنگ است و پردۀ دومی مجلس یا محفل یا حلقه یا سلک معنا می دهد.
ثالثاً: به نظر می رسد معنی بیت اینچنین باشد: این چه آهنگ یا لحنی بود که موسیقی دان آفرید که بر اثر آن تمام حاضران مجلس ِ وجد و حال، ناگزیر به سکوت شدند. (72)
3- چه ساز بود که در پرده می زد آن مطرب
که رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست
4- مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق
که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد
5- مطرب بساز پرده که کس بی اجل نمرد
وان کو نه این ترانه سراید خطا کند
6- پردۀ مطربم از دست برون خواهد برد
آه اگر زانکه در این پرده نباشد بارم
7- دلم از پرده بشد حافظ خوش گوی کجاست
تا به قول و غزلش ساز نوائی بکنیم
8- بزن در پرده چنگ ای ماه مطرب
رگش بخراش تا بخروشیم از وی
خواجه دراینجا در اوج زیبائی، تارهای چنگ را به رگِ چنگ تشبیه کرده است.
9- مغنــی از آن پرده نقشـی بیــار
ببیــن تا چه گفت از درون پرده دار
10- چه ره بـــود اینکه زد در پرده مطرب
که می رقصند با هم مست و هشیار
پهلوی
در ردیف کنونی موسیقی ایرانی، «پهلوی» گوشه ای است که در دستگاه چهارگاه بعد از «حدی» و قبل از «رجز» یا «ارجوزه» خوانده یا نواخته می شود؛ ولی در اینکه در روزگاران گذشته بالاخص در عصر و زمان حافظ این گوشه یا این لحن به همین نام نامیده می شده تردید هست، و حتی نمی توان بطور قطع و یقین گفت که «پهلوی» در قرن هشتم نام لحنی بوده است. در سی لحن باربد نیز این نام نیامده است. (73) از سوی دیگر در باب شعر، فهلویات یا ابیات پهلوی مکانتی دارد، صاحب المعجم ذیل بحرمشاکل (74) نوشته است: «از بحور مستحدث است و آن را بحراخیر نیز گویند و بعضی متکلفان برین وزن بیتی چند تازی گفته اند و اشعار فهلوی در این بحر بیش از اشعار پارسی است و اجزاء آن از اصل: فاع لاتن مفاعیلن مفاعیلن- دوبار: فاع لات مفاعیل مفاعیل آید.»
حافظ می گوید:
بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلـوی
میخــواند دوش درس مقـامات معنــوی
یعنـی بیـا که آتش مـوسی نمـود گل
تــا از درخـت نکتــۀ تــوحیــد بشنـوی
مرغان باغ قـافیه سنجند و بذله گــو
تا خواجه مِی خورد به غزلهای پهلوی
صاحب برهان قاطع نوشته است: «پهلوی بر وزن مثنوی، به معنی پهلوانی و شهری و زبان شهری باشد و منسوب به پهلوان و زبان فارسی هم هست.» سودی در مفاد بیت چنین نوشته است: «دیشب بلبل از شاخ سرو به آواز پهلوی، یعنی با لغت پهله یا پهلو (به زبان پهلوی) درس مقامات عشق می خواند، مراد: با زبان نغمات بلند می خواند، آن درسی که می خواند مضمون بیت آتی است، کسیکه گفته است: پهلوی به معنای فرس قدیم به کار می رود، افترا گفته است.»
و مفاد بیت سوم را چنین نوشته است: «مرغان باغ نغمه های مقفـّا و مسجّع می خوانند و نغمه های شادی بخش و لطیف می سرایند که وزیر، همراه غزل های پهلوی باده بنوشد، مرغان به زبان پهلوی غزل سرائی می کنند که خواجه حظ کند و با نغمه هایشان خوش باشد و باده نوش کند. مفسری که در شرح بیت گفته است: دری، فارسی فصیح را گویند و پهلوی غیر فصیح را، فصیح حرف نزده است. و در معنای مصراع دوم: تا مرد با غزل های پهلوی شراب بخورد، نفهمیده است که مراد از خواجه در این بیت چه کسی است. و کسی که اشاره به صعوبت زبان پهلوی کرده است و اصطلاحات مشایخ را از نظر سختی به آن زبان تشبیه نموده در واقع خیلی صعوبت کشیده است.»
مطلب دیگر آنکه: در قدیم دو نوع ترانه معمول بوده است که یکی را شروه (بر وزن شرزه) می خواندند و دیگری را «باغاتی» می گفتند. شروه خوان یا شروه گوی به شهری خوان اطلاق می شده است و باغاتی گوی یا کوچه باغی خوان به آوازخوان های روستائی می گفتند.
از مجموع این نظریه ها و با توجه به اینکه کلمۀ پهلوی در این غزل دو بار به کار رفته است، می توان نتایج زیر را به دست آورد:
الف: گلبانگ، آواز بلبل، آواز بلند، آواز خوش و به اختصار آواز معنا شده است، بنابراین گلبانگ پهلوی می شود: آواز پهلوی
ب: کلمۀ غزل به نوعی ترانه یا تصنیف نیز اطلاق می شود. بنابراین ترکیب: غزلهای پهلوی یعنی «ترانه های پهلوی».
ج: چنانچه پهلوی را بنابر نظر صاحب برهان «شهری» معنا کنیم، گلبانگ پهلوی می شود: «آواز شهری»، و آن دیگری می شود «ترانه های شهری».
د: اگر بنابر نظر صاحب المعجم، پهلوی را وزنی از اوزان شعری یا موسیقی فرض کنیم، گلبانگ پهلوی می شود «آواز موزون»، البته به وزن پهلویات که اتانین آن در موسیقی چنین است:
تنن تن تن- تنن تن تن- تنن تن (و گونه های دیگر آن)- و غزل های پهلوی می شود همان «ترانه های پهلوی» که دو بیتی ملحون باشد.
با در نظر گرفتن این نکته که آواز بلبل آوازی است موزون ولی آری از کلام، وجه اخیر به بیت اول، و مکمل آن که بیت دوم باشد بیشتر قابل انطباق است. زیرا می گوید: شب دوشین بلبل از شاخ سرو آوازی موزون می خواند و با این نغمه پردازی درس مقامات معنوی می داد؛ یعنی درس انّی انّا الله ربّ العالمین. و بی تردید از کلمۀ پهلوی بیت سوم همان ترانه های پهلوی که دو بیتی ها باشد منظور نظر بوده است. (75)
همچنین فردوسی گفته است:
نگه کن سحرگاه تا بشنوی ز بلبل سخن گفتن پهلوی
تخت فیروزی
ز جام گل دگر بلبل چنان مست مِی لعلست
که زد بر چرخ فیروزه صفیر تخت فیروزی
این بیت از غزلی است به مطلع:
ز کــــوی یـــار می آید نسیـم بـاد نــوروزی/ ازین باد ار مدد خـواهی چراغ دل برافـروزی
تا آنجا که می فرماید:
مِی اندر مجلس آصف به نوروز جلالی نوش/که بخشد جرعۀ جامت جهان را ساز نوروزی
که محتمل است ساز نوروز و تخت نوروزی هر دو از الحان نوروزی بوده باشد. (76)
در "دائرة المعارف موسیقی کهن ایران" دربارۀ «تخت فیروزی» آمده است: تخت فیروزی در لغت به معنی آسمان است. بنابه قول فردوسی، تخت طاقدیس، سه طبقه داشته که اولی میش سر، دومی لاژورد و سومی را تخت پیروز (فیروز) نام داده بودند. موسیقی دانان عهد خسروپرویز دربارۀ این تخت و طبقات سه گانۀ آن، الحان و نغمه هایی ساختند. در ردیف کنونی موسیقی ایرانی، گوشه ای در دستگاه نوا به نام طاقدیس (تخت طاقدیس) نواخته می شود. این لحن، گوشۀ سی و پنجم از دستگاه نواست. در موسیقی قدیم ایران، این لحن از معروفیتی خاص برخوردار بوده است. (77)
به هر تقدیر به قرینۀ کلماتِ بلبل، صفیر و خاصه فعل زدن «که زد بر چرخ فیروزه صفیر تخت فیروزی» که معادل کلمۀ نواختن است و همچنین نام ساز نوروزی که در بیت دیگری از همین غزل آمده است «تخت فیروزی» می بایست لحنی از الحان موسیقی باشد که در عصر حافظ و به خصوص در شیراز معروفیت و محبوبیت تام داشته است. (78)
ترانه
لفظ ترانه در فرهنگ ها به وجوه مختلف معنی شده است. صاحب برهان نوشته است: «ترانه به اصطلاح ِ اهل نغمه، تصنیفی است که سه گوشه داشته باشد هر کدام به طرزی، یکی دو بیتی، و دیگری مدح، و یکی دیگر تلا و تلالا.» (79)
خواجه فرموده است:
1- سرود مجلست اکنون فلک به رقص آرد
که شعر حافظ شیرین سخن ترانۀ تست
2- مباش بی مِی و مطرب که زیر طاق کبود
بدیـن ترانه غـم از دل بدر تـوانی کرد
3- مطرب بساز پرده که کس بی اجل نمرد
وان کـو نه ایـن ترانه سـراید خطا کند
4- چو لطف باده کند جلوه در رخ ساقــی
ز عاشقان به سرود و ترانه یاد آریــد
5- چون به هوای مدحت زهره شود ترانۀ ساز
حاسدت از سماع آن محرم آه و ناله باد
جامه دران
در موسیقی، نام نوائی است که نکیسای چنگی در عصر ساسانی می نواخت و چنان این نوا را نواخته که همۀ حضار و شنوندگان از شور و شوق، تن پوش ها و جامه های خود را بر تن دریده اند. بنابراین، آن نغمه را ره جامه دران یا جامه دران نامیده اند. گاهی جامه دران را جامه درآن هم نوشته و گفته اند. این نغمه از گوشه های افشاری است و از درجۀ ششم گام افشاری شروع می شود و معمولاً در حال تغییر یعنی گاهی "کرون" و گاهی "بکار" نواخته می شود که از درجۀ پنجم گام شور آغاز می شود. این درجه در عین حال، نت متغیر گام نیز هست. (80)
حافظ سروده است:
نه گل از دست غمت رست و نه بلبل در باغ
همـه را نعـره زنـان جـامه دران میـداری
چنان به نظر می آید که «جامه دران» در این بیت به قرینۀ بلبل و «نعره زنان» ایهامی به لحن معهود نیز تواند داشت. (81)
جرس
1- مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فریـاد مـی دارد که بربندیـد محمـل ها
2- منزل سلمـی که بـادش هر دم از مـا صد سلام
پـر صدای سـاربـانـان بینـی و بـانگ جرس
3- کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش
وه که بس بـی خبر از غلغل چندیـن جرسـی
چغانه
سازی کوبه ای مربوط به دورۀ ساسانیان است که در ادب فارسی از آن فراوان نام برده اند. از ساز از دو باریکۀ چوبِ تراشیده شده درست شده و انتهای آن به هم متصل است (به شکل انبر). در دو انتهای دیگر آن، زنگ یا زنگوله هایی می بسته اند. بابستن و باز کردن این دو شاخه، زنگ یا زنگوله ها به صدا در می آمده اند. در «برهان قاطع» این ساز تحت عنوان چغان آمده است: «نام سازی است که مطربان نوازند و بعضی گویند ساز قانون است و چوبی شبیه به مشتۀ حلاجی که یک سر آن شکافته و چند جلاجل در آن تعبیه کنند و بدان اصول نگه دارند.» این ساز کوبه ای در کتاب های ادبی و اشعار شعرا، به نام های مختلف از قبیل چغان، چغنه، چغبه، چغرک، چکو و جز این ها ذکر شده است. (82)
خواجه می گوید:
1- به وقت سرخوشی از آه و نالۀ عشاق
به صوت و نغمۀ چنگ و چغانه یاد آرید
2- سحــرگــاهـــان که مخمــور شبــانه
گرفتــــم بــــاده با چنــــــگ و چغـــــانه
چنگ
حافظ توجه خاصی به این ساز دارد، چنانکه در بیش از 40 بیت از این ساز نام برده است.
در زیر تنها به چند بیت به عنوان نمونه اشاره می شود:
1- چنگ خمیده قامت می خواندت به عشرت
بشنـو که پند پیـران هیچت زیـان ندارد
2- مِی ده که سر به گوش من آورد چنگ و گفت
خوش بگذران و بشنو از این پیر منحنی
3- در کنج دمـاغم مطلب جــای نصیــحت
کاین گوشه پر از زمزمۀ چنگ و رباب است
4- اگرچه باده فرح بخش و باد گل بیز است
به بانگ چنگ مخور مِی که محتسب تیز است
5- گوشم همه بر قول نی و نغمۀ چنگ است
چشمم همه بر لعل لب و گردش جام است
6- گرم ترانۀ چنگ صبوح نیست چه باک
نوای من به سحر آه عذرخواه من است
حافظ آوا، یا غلغل کوزۀ شراب را به ظاهر به ترانۀ چنگ یا آواز ساز تشبیه کرده است و در موارد عدیده به جای کلمات آواز یا نوا و صدا، غلغل را به کار برده است. در این بیت «چنگ صبوح» به همین معنی کنایت است: (83)
7- مانعش غلغل چنگ است و شکر خواب صبوح
ور نه گــر بشنـود آه سحـرم بـاز آیـد
غلغل چنگ، در مقام کنایه به ظاهر آوائیست که از گلوی صراحی خارج می شود، و در این بیت اشاره بدین نکته است که: اگر مانع او شراب خواری و مستی و خواب خوش صبحگاهی نبود همین که آه مرا می شنید بسویم بازمی گشت.
سودی، غلغل چنگ را آواز چنگ معنی کرده است که به ظاهر در آن چون و چند بسیار است، وی نوشته است:
«آنچه مانع آمدن جانان می شود آواز چنگ است و خواب شیرین وگرنه اگر آه سحر مرا بشنود می آید ...» (84)
8- چنـگ در غلغه آیــد کـه کجــا شد منکــر
جــام در قهقهه آیــد که کجــا شد منـّــاع
9- می خور به بانگ چنگ و مخور غصه ور کسی/گـوید تـرا که بــاده مخـور گــو هوالغفور
حجاز
گوشه ای در دستگاه شور و از متعلقات ابوعطا است. حجاز در ابوعطا شامل حجاز اول، حجاز دوم، حجاز بسته نگار، حجاز بغدادی و حجاز قسمت سوم است. لحن و حجاز در آواز و ترانه، عربی است و غالباً در اشعار مذهبی و مناجات خوانی و قرآن خوانی به کار می رود. و کاربرد آن در شب ها بیشتر از روز است. حجاز در قدیم، یکی از دوازده مقام موسیقی عرب به ویژه مصر بوده و نواهای آن، سه گاه و حصار؛ شعبه های آن، کارساز و ملانازی، و آوازهای آن، روی عراق و حجاز عراق بوده است. بعد از اینکه در ایران، ردیف ها و دستگاه ها شکل واقعی خود را که امروز می شنویم، پیدا کرد، حجاز یکی از گوشه های دستگاه شور و ابوعطا گردید. (85)
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنـگ بــــازگشت به راه حجــاز کـرد
خراشیدن
زخمه زدن به رشته های سازهائی مانند: قانون، چنگ، سه تار و دوتار (یا چگور) را که با سر انگشتان نوازنده عملی می شود، به کنایه خراشیدن نیز می گفته اند. (86)
بــزن در پــرده چنگ ای مـــاه مطرب
رگـــش بخــراش تـا بخـروشــم از وی
خنیاگر
واژه ای فارسی به معنی سرودگوی، نغمه دان، مغنی، مطرب و رامشگر است. (87)
چنان برکش آواز خنیاگری که ناهید چنگی به رقص آوری
خواندن
1- در حلقۀ گل و مل خوش خواند دوش بلبل
هــات الصبــوح هبـوا یـا ایهـــا السکــارا
2- مرغ خوشخوان را بشارت باد کاندر راه عشق
دوست را با نالۀ شبهای بیداران خوش است
3- غنچـــۀ گلبـن وصلـــم ز نسیــمش بشکفت
مرغ خوشخوان طرب از برگ گل سوری کرد
4- بلبــل ز شــاخ سـرو به گلبــانگ پهلوی
می خواند دوش درس مقـامات معنـوی
5- گفتم اکنون سخن خوش که بگوید با من
کان شکرلهجۀ خوش خوان خوش الحان میرفت
6- بساز ای مطرب خوش خوان خوش گو
به شعـــر فـــارسی صــوت عـراقــی
داوود
داوود نام یکی از پیامبران بنی اسرائیل است که گویند به داشتن صوتی خوش شهرت داشته و در نواختن بربط سرآمد همگان بوده است. در ادب پارسی نام این پیامبر به منزلۀ عالی ترین وجه قیاس صوت خوشو حنجرۀ سحرآمیز به کار رفته است. مراد از حلق داوودی یا نغمۀ داوودی خوش ترین صوت ها و دل انگیزترین آواهاست. (88)
1- چو گل سوار شود بر هوا سلیمان وار
سحـر که مرغ درآیـد به نغمـۀ داوود
به بـاغ تـازه کـن آئیـن دیـن زرتشتـی
کنون که لاله بر افروخت آتش نمرود
2- برکش ای مرغ سحر نغمۀ داوودی باز
که سلیمان گـل از بـاد هــوا بــاز آمــد
درای
چشم من در ره این قافلۀ راه بماند تا به گوش دلم آواز درا باز آید
دستان
به رشته هائی که بر دستۀ سازهای مقیّـد بسته می شود در قدیم دستان می گفتند. «دستان نشانی» یعنی پرده بندی. لفظ دستان در بعضی موارد افادۀ لحن و آهنگ و مقام و آواز نیز می کند: (89)
1- راز سر بستۀ ما بین که به دستان گفتند
هر زمان با دف و نی بر سر بازار دگر
2- ای پیـک راستــان خبـر یــار ما بگــو
احــوال گــل به بلبــل دستـان سرا بگــو
3- هر مرغ به دستانی در گلشن شاه آمد
بلبل به نواسازی حافظ به غزل گوئی
در بیت بالا دستان مخفف داستان است.
دف
1- من که شب ها ره تقوا زده ام با دف و چنگ
ایـن زمـان سر به ره آرم چه حکایـت بـــاشد
2- خدا را محتسب ما را به فریاد دف و نی بخش
که ساز شرع از این افسانه بی قانون نخواهد شد
3- حدیث عشق که از حرف و صوت مستغنیست
به نــالــۀ دف و نــــی در خــروش و ولــوله بود
4- بنوش جام صبوحی به نالۀ دف و چنگ
ببـــوس غبغب سـاقـی به نغمۀ نـی و عــود
5- راز سربستۀ ما بین که به دستان گفتند
هـر زمان بـا دف و نی بر ســر بازار دگــر
6- من به خیال زاهدی گــوشه نشین و طرفه آنک
مغ بچه ای ز هر طرف می زندم به چنگ و دف
7- بردم از ره دل حافظ به دف و چنگ و غزل
تا جـزای من بدنـام چه خـواهد بــودن
8- بـرگ نـوا تبه شد و سـاز طـرب نمــاند
ای چنگ ناله برکش و ای دف خروش کن
9- خزینه داری میراث خوارگان کفر است
به قول مطرب و ساقی به فتوی دف و نی
10- این حدیثم چه خوش آمد که سحرگه می گفت
بر در میـکده ای با دف و نـی تـرســـائی
11- مغنی دف و چنگ را ساز ده به آئین خوش نغمه آواز ده
دو تا
«تا» مخفف تار است و آن رشته ها یا وترهائی است که بر سازهای رشته ای بندند. (90)
مغنی ملولم دوتائی بزن به یکتائی او که تائی بزن
«تای» مصراع اول مخفف تار است، یعنی «دوتار»، که امروز به این ساز چگور یا تنبور نیز می گویند. «تای» مصراع دوم به معنای نظیر و مانند است و «تائی» یعنی بی همتا و بی مانند و یگانه و یکتا هستی. (91)
راه
راه یا ره در اصطلاح موسیقی به معنای لحن، مقام، پرده، آهنگ، گوشه و نغمه است. (92)
1- چه راه بـود که پـرده میـزد آن مطـرب
که رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست
2- مژدگانی بده ای دل که دگر مطرب عشق
راه مستـانه زد و چـارۀ مخمـوری کـرد
3- مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق
که بدین راه بشد یار و ز ما یـاد نکـرد
4- چه راه میزند این مطرب مقام شناس
که در میــان غــزل قــول آشنـــا آورد
5- راهی بزن که آهی بر ساز آن توان زد
شعری بخوان که با او رطل گران توان زد
6- چه ره بود اینکه زد در پرده مطرب
که مـی رقصند بـا هــم مست و هشیــــار
7- گر از این دست زند مطرب و مجلس ره عشق
شعر حافظ ببـرد وقت سماع از هــــوشم
8- سـاقی بدست بـاش که غم در کمیـن مـاست
مطرب نگه دار همین ره که می زنی
9- رهی زن که صوفی به حالت رَوَد به مستـی وصلــش حــوالت رَوَد
10- تو بنمای راه عراقم به رود که بنمایم از دیده من زنده رود
11- مطرب من رهــی بــزن که بـه چرخ
مشتــری زهره وش شود رقـاص
رباب
در اشعار حافظ، شاید هیچ همدمی برای رباب بهتر از چنگ نباشد.
1- در کنج دمـاغم مطلب جـای نصیـــحت
کین گوشه پر از زمزمۀ چنگ و رباب است
2- رباب و چنگ به بـانگ بلند میـگویند
که گوش هوش به پیغام اهل راز کنید
3- نبود چنگ و رباب و نبید و عود که بود
گِل وجود من آغشتۀ گلاب و نبیـد
4- چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را
سمـاع وعظ کجـا نغمۀ ربـاب کجـا
5- من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب
گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس
6- من حال دل زاهد با خلق نخواهم گفت
کاین قصه اگر گویم با چنگ و رباب اولی
7- غم دوران مخور که رفت به باد
نغمــۀ بربــط و ربــــاب بیـــــــار
8- ز شور و عربدۀ شاهدان شیرین کار
شکر شکسته سمن ریخته رباب زده
ادامه دارد ...
پیام جهانگیری
بهمن ماه 2566
پی نوشت ها:
48- این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
و آهنگ بــازگشت به راه حجــاز کـرد
***
فکنــد زمزمـــۀ عشـــق در حجــاز و عــراق
نـوای بــانگ غـزل های حـافظ شیــراز
***
نــــوای مجلس مــا را چـو بـرکشـد مطــرب
گهی عـراق زند گـاهی اصفهان گیــرد
49- رک: مقالۀ آقای باستانی پاریزی ذیل عنوان «حافظ چندین هنر» - مجلۀ هفت هنر شمارۀ 4 از انتشارات وزارت فرهنگ و هنر سال 1349.
50- منقول از (بهار عجم).
51- ج اول، ص 31.
52- نقل از حافظ شیرین سخن.
53- حسینعلی ملاح، حافظ و موسیقی، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر 1351، صص 11- 8.
54- همان، صص 44 و 45.
55- همان، صص 45 و 46.
56- همان، صص 48- 45.
57- همان، صص 48 و 49.
58- همان، ص 161.
59- گفته اند که خواجه این غزل را که مطلع آن چنین است:
صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد
در طعن و طنز عماد فقیه کرمانی (متوفای 733) و صوفیان ریا کار سروده است. معروف است که: «عماد گربه ای داشت و او را آموخته بود که هرگاه خود نماز می گذاردی گربه نیز متابعت به جای آوردی، راست و خم شدی و آنرا شاه بر کمال و کرامت خواجه عماد حمل نمودی و پیوسته بقدم اخلاص ملازمت جنابش می فرمودی.» همان، نک پاورقی ص 161.
60- همان، صص 50 و 51.
61- همان، ص 52.
62- به نقل از لغت نامۀ دهخدا
63- حسینعلی ملاح، همان، ص 55.
64- همان، ص 56.
65- همان، ص 57.
66- مهران پورمندان، همان، ص 15.
67- حسینعلی ملاح، همان، ص 61.
68- همان، ص 63.
69- همان، ص 65.
70- همان، ص 67.
71- همان، صص 67 و 68.
72- همان، ص 69.
73- همان، صص 75 و 76.
74- المعجم فی معاییر اشعارالعجم، صص 128 و 129.
75- همان، صص 80- 78.
76- همان، ص 81.
77- مهران پورمندان، همان، صص 217 و 218.
78- حسینعلی ملاح، همان، ص 82.
79- همان، ص 83.
80- مهران پورمندان، همان، ص 228.
81- حسینعلی ملاح، همان، ص 86.
82- مهران پورمندان، همان، ص 71.
83- حسینعلی ملاح، همان، صص 91 و 92.
84- همان، ص 92.
85- مهران پورمندان، همان، ص 238.
86- حسینعلی ملاح، همان، ص 107.
87- مهران پورمندان، همان، ص 247.
88- حسینعلی ملاح، همان، صص 109 و 110.
89- همان، صص 110 و 111.
90- همان، ص 116.
91- همان، ص 118.
92- همان، ص 119.
