بزم ايراني (بزم در شاهنامه) اثر استاد شمس خلخالی
برای عزیزی که براستی وجودش گرمی بخش سرمای اطرافمان است.
برای او که هر چند بسیار فروتن است، اما دریای معرفت، فضیلت و دانش است.
برای استاد ارجمند و گرانقدرم، دکتر علی میرفطروس
نقش ساز و موسیقی در شاهنامۀ فردوسی و دیوان حافظ، داستان فرهنگی ِ یک ملت است در دو دورۀ تاریخی. اولی ایران پیش از اسلام، که راوی آن فردوسی بزرگ است و دیگری ایران پس از اسلام که خواجۀ شیراز آن را روایت می کند.
اشاره
راهنما و منابع اصلی در بررسی این پژوهش سه اثر زیر بوده اند:
1- ساز و موسیقی در شاهنامۀ فردوسی، کتایون صارمی و فریدون امانی، انتشارات پیشرو، تهران 1373.
2- حافظ و موسیقی، حسینعلی ملاح، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، تهران 1351.
3- دایرة المعارف موسیقی کهن ایران، مهران پورمندان، پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی، تهران 1379.
در بررسی اشعار فردوسی، از سه منبع در این پژوهش استفاده شده است. 1- ابیات موجود در لغت نامۀ دهخدا. 2- ابیاتی که نگارندگان کتاب "ساز و موسیقی در شاهنامه فردوسی" در این کتاب مورد استفاده قرار داده اند؛ که منبع شان هم، یکی شاهنامۀ فردوسی چاپ بروخیم، شوروی و دیگری شاهنامۀ فردوسی چاپ انتشارات امیرکبیر بوده است. 3- از پایگاه اینترنتی "پرسو پدیا" به آدرس http://www.persopedia.com هم کمک گرفته شده است.
کلید واژه: موسیقی - ساز- شاهنامۀ فردوسی - غزلیات حافظ
چکیده:
یکی از شاخص های رشد یافتگی و بالندگی ِ یک تمدن، نقش و میزان توجه به هنر در عناصر فرهنگ ساز ِ آن تمدن می باشد. حتی در میان ابتدایی ترین تمدن های کشف شده نیز، توجه به هنر، نکته ای کاملاً مشهود است. یکی از عالی ترین ِ هنرها، هنر موسیقی است، که به عنوان هنری والا، از جایگاه ویژه ای در بین انواع هنرها برخوردار است.
استاد حسین ملک در مقدمه ای بر کتاب "موسیقی کلاسیک ایرانی" می نویسند:
"موسیقی که متأثر و برانگیخته از هزاران فراز و فرود و وصل و فصل تاریخی است، خود بیانگر خلق و خوی ملت و آیینه ای تمام عیار از گذشتِ روزگاران ِ سرزمین خود نیز می باشد و از همین رهگذر است که با نگرش عمیق به موسیقی ملت ها بخش قابل توجهی از فرهنگ معنوی جوامع، می تواند مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد."
باری، براستی این چنین است. اما پرداختن به نقش ساز و موسیقی در آثار ادبی کهن، از آن جهت اهمیت دارد که بزرگانی همچون فردوسی، تلاش کرده اند تا با پرداختن به عناصر فرهنگ ناب ایرانی، این میراث کهن را در حافظۀ تاریخی ملتی که مورد هجوم بیگانه واقع شده زنده نگاه دارند و به نسل های بعد سپارند.
در این مقاله تلاش خواهد شد تا با بررسی نقش ساز و موسیقی در شاهنامۀ فردوسی و دیوان حافظ به عنوان دو شاهکار ادبیات پارسی، جلوه های هنر موسیقی در نزد تمدن ایرانی با نگاهی عمیق تر مورد توجه قرار گیرد.
بخش اول: نقش ِ ساز و موسیقی در شاهنامۀ فردوسی
پیشگفتار
بی شک حملۀ اعراب به ایران بزرگترین ضربۀ فرهنگی به سیر تمدنی این سرزمین بوده است. هر چند تاریخ این سرزمین تا قبل از ترکتازی های اعراب، دچار گسیختگی های بسیاری در پیوستگی خود شده بود، اما این هجوم همه جانبه، باعث گسست عمیق فرهنگی و برشی ژرف در یکپارچگی تاریخ ایران شد.
و اما پرداختن به اشعار کهن ادبیات پارسی شاید از این جهت شایسته و بایسته باشد که برای پژوهش عناصر و الگوهای فرهنگی ِ تمدن ایران، بهترین منابع، شعر فارسی است؛ چرا که تاریخ اجتماعی ایران در اشعار فارسی همواره جریان داشته است.
دکتر علی میرفطروس در کتاب ارزشمند "تاریخ در ادبیات" به درستی به ضرورت بازخوانی اشعار شعرای دوران بعد از اسلام، برای بازشناختن و واکاوی تاریخ ایران می پردازد و می نویسد:
"... در کشاکش همۀ اين قرن ها، خودآگاهی ملی ايرانيان و خصوصاً زبان فارسی در سنگر شعر توانست به حيات و هستی خويش ادامه دهد. به عبارت ديگر: در دوره هائى که «ز منجنيق فلک، سنگ فتنه می باريد»، زبان فارسی و خودآگاهی ملی ايرانيان جز شعر، سرپناهی نداشت و به همين خاطر، فرهنگ ايران، بيشتر در شعر، خود را نشان داده است.
با توجه به ممنوعيـّت صورتگری (نقـّاشی)، پيکرتراشی، موسيقی و فلسفه در اسلام، شعر فارسی توانسته است هم بارِ فلسفۀ ايران را بر دوش کشد و هم بارِ اساطيری، تاريخی، سياسی، هنری و عرفانی فرهنگ ايران را، هم از اين رو است که می توان گفت: تاريخ و فرهنگ ايران توسط شعرش از گذشته به آينده تداوم يافته است. پس بی معنا نيست اگر بگوييم «فرهنگ ايران، يعنی شعرش ...» بنابراين: طبيعی است که در تمامت اين دوره های آشوب و آشفتگی، پرداختن به شعر و زبان فارسی، معنائی سياسی و ملی نيز داشته باشد و نيز شگفت نيست که در دشوارترين لحظات تاريخی (يعنی از عصر ترکان غزنوی و سلجوقی تا عهد ترکان صفوی و ترکمانان قاجار) «شاهنامۀ فردوسی» سنگر و سايه بانِ زبان، تاريخ و هويـّت ملی ما گرديد. آنهمه «شاهنامه» ها نشانۀ هوشياری تاريخی و همـّت بلند نياکان ما در ثبت و ضبط خاطره های قومی جهت حفظ و تداوم حافظۀ تاريخی ملت ما بوده است چرا که: قوم بی خاطره، فاقد هويـّت تاريخی است.
شعر در ايران به عنوان وجدان بيدار ملی و فرهنگی ما عمل کرده و به همين جهت، سند ارزشمندی است که بر اساس آن می توان حيات فرهنگی و هستی فلسفی، اخلاقی و انسانی ملت ما را بازشناخت. به عبارت ديگر: در درون شعر فارسی، تاريخ ايران نَفَس می کشد، هم از اين روست که شعر فارسی می تواند يکی از منابع مهم در شناخت تاريخ اجتماعی ايران بشمار آيد. اينکه گفته اند: «آنجا که تاريخ نويسان، باز می مانند، شاعران آغاز می کنند» شايد بيانگر اهميـّت شعر و شاعران در ضبط حوادث تاريخی است." (1)
هنر سترگ فردوسی، بازتولید عناصر و الگوهای فرهنگی در غالب حماسۀ شاهنامه بوده است. عناصر و الگوهایی که اگر بزرگانی مانند فردوسی، به پاسداشت این میراث ارزشمند کهن نمی پرداختند، امروز دیگر نشانی از فرهنگ و زبان فارسی نبود. اشعار فارسی، در عمل همچون پلی گران سنگ، حافظۀ تاریخی ِ ملت ایران را با گذشتۀ پر افتخار خویش پیوند می زند.
موسیقی و سازهای آن همواره حامل و ناقل ژرفترین ارزش های فرهنگی و اندیشه های یک جامعه به شمار می روند و با شناخت سازها می توان به اهمیت میراث موسیقی بشر و اعتقادها و نحوۀ زندگی جوامع سنتی و گذشته پی برد.
یک ساز همواره در فراخنای تاریخ، علاوه بر ایجاد نواهای دلنشین و همراهی کنندۀ رقص و آواز، وسیله ای برای بیان سنت های شفاهی، اسطوره ها، متل ها، حماسه ها، و آیین های شفابخشی و نمادین و وسیله هایی برای به هیجان آوردن افراد به ویژه جوانان در صحنه های نبرد به شمار می آید. سازها در آیین های مذهبی و غیرمذهبی مانند مراسم بزم و هنگامۀ نبرد، همواره نقشی برجسته داشته اند.
شاهنامۀ فردوسی در برگیرندۀ مجموعۀ ارزشمندی از سازهای قدیمی ایران است. برخی از این سازها مانند عود، کرنا و دف هنوز هم رواج دارند و هنوز هم در گوشه و کنار ایران نواخته می شوند و برخی متروک شده و جز نامی از آنها به جای نمانده است. هر یک از این سازها بیانگر مراسمی، جشنی، سوری، سوگی یا نبردی سهمگین بوده است.
فردوسی بزرگ چنان با مهارت و استادی به توصیف چگونگی نواختن، کاربرد و جنس سازها پرداخته که با خواندن حماسه هایش، گویی صدای آن هندی درای پر جوش و خروش، آن طبل و کوس که بر پیل نهاده اند و در غبار و گرد پای اسبان و سپاهیان به صدا در آمده، آن دف و چنگ در جشن های خسروانی و آن رود که باربد می نوازد و آنگاه در سوگ مرگ خسرو آن را می سوزاند، می شنوی. در شاهنامه رامشگران، زنان چنگ نواز، گودرز و گیو و طوس و خسرو پرویز، همه با بوق و کرنا و دف و چنگ و گاودم و ... سرو کار دارند و گاهی ما را به بزم گاه و زمانی به رزم گاه فرا می خوانند. به جرات می توان گفت که در این یادنامۀ شاعر طوس کمتر می توان مبحثی یافت که در آن سازی به کار نرفته باشد، حتی در سوگ سیاوش اش. (2)
در زیر، چگونگی، وضعیت و کاربرد هر ساز در شاهنامه، همراه با ابیات نمونه مورد بررسی و پژوهش قرار می گیرد.
آواز
آواز در شاهنامه به معناهای مختلف به کار رفته است (3) در زیر به چهار معنی که در ارتباط با موسیقی می باشد اشاره می شود.
1- آواز خوانی، خوانندگی 2- نوا، صدا، صوت 3- صدای ساز 4- بانگ و صدای بلند.
آواز به معنای آوازخوانی
1- زمین باغ گشت از کران تا کران ز شـادی و آواز رامـشگـــران
2- مِی آورد و رامشگران را بخواند وز آواز بـلبـل همـی خیره ماند
3- هــوا پُِـــر ز آواز رامــشـگــران زمیـن پُـر سـواران ِ نیـزه وران
4- بـه آواز ایـن رامشــی دختــــران هم از مستی ِ رود و رامشگران
5- بـه آواز ایـشـان شهنـشــــاه جــام ز بـاده تهـی کـرد و شـد شادکام
6- جهـانی بـه رامـش نـهـادنـد روی پر آواز میخواره شد بام و کوی
7- کـه استـاد بـر زخـم دسـتـان بـود وز آواز او رامـش جـــان بـــود
8- بـر آواز او شـاه مِـی بـر کشـیــد همـان جـام یـاقوت بر سر کشیـد
آواز به معنای نوا و صدا
1- بفـرمـودشـان تـا نوازنـد گـــرم نخـوانندشــان جـز بـه آواز نــرم
2- که چون کاوه آمد ز درگه پدیـد دو گـــوش مـن آواز او را شنیــد
3- بخندید و زان پس فغان برکشید طلایــه چـــو آواز رستـــم شنیــد
4- کجا شد به رزم اندرون ساز تو کجا شد به بــزم آن خوش آواز تو
5- روانت خرد باد و دستور شرم سخـن گفتـن خــوب و آواز نـــرم
6- اگر یـار باشیـد بـا من به جنگ از آواز روبــه نتــرســد پـلنـــــگ
آواز به معنای صدای ساز
1- ز آواز شيپـــور و هنــدی درای همـی كـوه را دل برآمد ز جــای
2- سر مـاه برخــاست آواز کـــوس بدانگه که خیزد خروش خروس
3- هوا نیلگون گشت و کوه آبنـوس بجـوشیـد دریـــا ز آواز کــــوس
4- چــو آواز کــوس آمد و کرنــای فرامـرز را دل بـرآمــد ز جـــای
5- همه شب ز آواز چنگ و ربـاب سپـه را نیامد بـر آن دشت خواب
6- سپیـده دمـان گاهِ بـانـگ خروس ز درگـاه بـرخـاست آواز کــوس
7- همه شهر از آواز چنگ و رباب همی خفته را سر برآمد ز خواب
8- بــر آمــد ز درگـــاه آواز نـــای بـزرگان سوی شــاه کردند رای
آواز به معنای بانگ و صدای بلند
1- بغريـد رستـم چـو شيـر ژيـان از آواز او خيــره شــــد مـاديـــــان
2- برهمـن بـتـرسـد ز آواز مــن وزیــن لشکــر گـردن افــراز مــن
3- بـدرّد ز آواز او کــوه سنــگ به دریا نهنگ و به خشکـی پلنـگ
4- از آواز گـردان و بـاران تیـر همـی چشم خـورشیـد شـد خیره خیر
5- ز درگاه پیران برآمـد خروش چنان شد که کر گشت ز آواز گوش
6- خـروشی بـرآمـد ز اسفندیــار بـلــرزیــد ز آواز او کــوه و غــــار
7- چـو بشنیـد دارا بـه آواز گفت کـه همـواره بــا تـو خِـرد بـاد جفـت
8- به آواز گفت آن زمان شهریار کـه جـز پــاک یــزدان مـدانیـد یــــار
9- بـه آواز گفتنـد تـــا زنـده ایــم خـود انـــدر جهـان شـــاه را بنده ایـم
فردوسی آوا و آواز را برابر یکدیگر به کار می برد. چنانکه می گوید:
1- چه آواز نای و چه آواز چنگ خروشیدن بوق و آوای چنگ
2- تبیره برآمد ز درگــــاه طوس همـان نالۀ بـوق و آوای کوس
3- خداوند رای و خداونــد شرم سخن گفتن خوب و آوای نرم
بربط (بربت)
بربط سازی از گروه سازهای زهی است. بر به معنای سینه و بط به معنای مرغابی است. این ساز را از آن جهت بربط نام داده اند که شکل آن شبیه به سینۀ مرغابی است. آن را عود هم گفته اند. این ساز مرکب از 4 تار است و با زخمه ای که آن را شکافه گویند، نواخته می شود. (4)
این ساز از آلات موسیقی ایران است. بعد از اسلام، اعراب، بربط یا عود را مزهر نامیدند. یونانی ها نیز بربط را از ایرانیان گرفته و ساز باربیتوس (Barbitos) یا (Barbiton) معروف را ساختند. (5)
1- نشستنـد خـوبــان بــربـط نـــــــــواز یکی عود ســوز و یکی عود ســـاز
2- بدیـن چهـر فرخندۀ روی و مـــــوی هم از زخمۀ بربط و خلق و خـــوی
3- به بربط چو بـایست بـرساخت رود بـــرآورد مـــازنـدرانـــی ســـــرود
4- پرستندگـــان ایستــاده بـــه پــــــای ابا بربط و چنگ و رامش ســــرای
5- غو کوس ِ شـان زخم بربط ســرای دَم گـــــاو دُم نـالــــه ی کــرنـــــای
6- چو من دست کـــردم به بربط دراز سرشکش ز دیــده برون رانــد راز
7- بـدو شـادمـــان گشت بـهـرام و زن نشستند و گفتنـد بــــربـط بـــــــــزن
8- بـرآســـای و بنشین و بربط بــــزن چو گــــــردد پراکنـــده آن انجمـــن
9- تو را کار جز بربط و چنگ نیست دو چنگ تو اندر خور جنگ نیست
10- مِـی و بـربـط و نــــای بــرساختند دل از بــــودنی هــــا بپــــــرداختند
11- همه چـامه گــو ســو فزا را ستـود به بربط همی رزم تـــــوران سرود
12- چو نومید بــرگشت از آن بــارگاه ابا بربط آمـد ســوی بـــاغ شــــــــاه
13- همه جــام هـا بـــاربد سبـز کـــرد همــان بربط و رود و ننگ و نبـــرد
14- که بـرگیــــر بربط نـــوایی بـــزن فغـــانی درافکــن ابـر جــــان مــــن
بزم
مجلس شراب و جشن و خوشی را گویند.
این واژه در شاهنامه به دو صورت بزم و بزمگاه به کار رفته است و گاهی در مقابل رزم و رزمگاه قرار می گیرد:
1- وز آن مشت برگـــردن ژنــده رزم کز آن پس نیاید به رزم و به بــزم
2- جهانجــوی سهــراب دل پر ز رزم بــه آرامگــه رفت از تخــت بـــزم
3- بپوشیـــد سهــــراب خفتـــــان رزم سرش پر ز رزم و دلش پر ز بزم
4- کسی کاشتی جوید و ســور و بــزم نـه نیـکـو بـود تیـز رفتـن بــه رزم
5- به ایران مداریــد دل را بـه بـــــزم به توران سپارید جـــان را به رزم
6- شما را از آسـایــش و بــــزمگــــاه به یک سر تهی شد سر از رزمگاه
7- سواری که پرورده بــــاشد به رزم بدانـــد همـــان نیـــز آییـــن بـــــزم
8- بیامــوز او را ره و ســــاز و رزم همـــان شـادکـامــی و آییــن بـــــزم
9- همی خواند پس مادرش ژنده رزم که او دیــده بُـــد پهلوان گـــاه بـــزم
10- اگر گم شد از بــزم مـن ژنده رزم نیایـد همـی سیــــر جــانـم ز بــــزم
11- بمان تـا کســی دیـگـر آید بـه رزم تـو بـا مـن بســاز و بیــارای بــــزم
12- بـرفتند از آن پـس بـه نخجیــرگـاه همه بـزم جــــوی و همه رزم خــواه
13- گهی رزم بــودی گهی ســاز بــزم ندیدم ز کـــاووس جــــز رنـــج رزم
14- بیـــــامـــوزش آرایــــــش رزم را نشایــد مـگـر رزم یـــــــا بـــــزم را
15- فراز آور از هر سویی سـاز رزم مبـــــادا کــه آیــد تـــرا رای بـــــزم
16- از آن پـس که رفتی بدان کــارزار نبودت بجـز رامـــش و بــــزم کــار
17- که در بزم دریـاش خوانــد سپهــر به رزم اندرون شیر خورشیـد چهـر
18- نبیند دو چشمــم مگــر گــرد رزم حرام است بـر جـان مـن جـام بــزم
19- به رزم انــدرون شیــر پـاینده ای به بـــــزم انــدرون شیـــد تـابنده ای
گاهی رزم و بزم در کنار هم قرار می گیرند و پاره ای اوقات قهرمانان شاهنامه چنان رزم با دشمن غدار را عزیز می شمارند که از آن به مثابه بزم یاد می کنند:
1- سپـاه و دل و گنـج و دستـور هسـت همان رزم و بزم و می و سور هست
2- بــگفـت آنچـه نشنید از افـراسیـــاب از آرام و از بـــــزم و رزم و شتـاب
3- به فرزانگـان گفت کیــن دشـت رزم به دل بر مـرا همچو خوابست و بزم
4- بزرگـان که بـودنـد بــا او بــــه هــم به بــزم و به رزم و به شـادی و غـم
5- به رزم و به بــزم و به گـــاه شراب همــــانــا نبینند مــــا را بــه خــــواب
6- شـهـنـشـــــاه را فــرّ یـــزدان بــــود همـه کــــار او بــــــزم و میــدان بود
7- به هرجا که بودی به رزم و به بـزم پس از درد و نفریـن بُـدی بـر گـرزم
8- چنین گفت کایـن هدیـه های گــرزم ببریــــد مـــــا را ز بـــــزم و ز رزم
9- چنین داد پاسخ کـه بــر دشـت رزم شمــا را همه کـــام خــوابست و بـزم
10- مـــــرا رزم رستـــم بُــود بـزمگــاه نتـرسم که بیــنـم چنــــو صــد سپــــاه
11- بـدو گفت مـهـر و بـــزرگـــی و داد همان بــــزم و رزم از تو دارند یـــاد
12- مر این رزمگـاه بزمگـاه مــن است گـرانمــایـه مغــــــز کــلاه مـــن است
13- چو شـــــاه جهان بــازگردد ز رزم تو گویی که بیرون خـــرامد ز بــــزم
14- بیــامـــــوزش آرایـــش کـــــارزار نشستنگه بـــــــزم و رزم و شکـــــار
15- به بـــازی شمـارد همـی روز رزم بُـود رزم در پیــش او همچو بـــــــزم
16- بدیـن وقت هنگـام آن بــــزم بــــود اگـــر چنــد آن بــــزم بــا رزم بــــود
17- بفرمـــود تــا لشکـــــر آراستنــــــد مــر آن رزم را بـــــــزم پنداشتنــــــد
18- بزرگــی و فـــــرّ و بلنـــــدی و داد همـــان بــزم و رزم از تو داریـم یــاد
گاهی در شاهنامه چنان بزم های پر شوری براه می افتد:
نیاید سر مرغ و ماهــی بــه خواب از آن بـــزم و آواز چنگ و ربــاب
در بزم های شاهانه همواره آوای رود، چنگ، رباب و آوازهای رامشگران و سرودهای پهلوی، به مجلس شور و حال می بخشند:
1- بفرمـود کــز نــامداران هزار بخوانند و از بــزم ســازند کـــار
2- بنه پیشم و بــزم را ســاز کن به چنگ آر چنگ و مِی آغاز کن
3- پس از نو یکی بزم کردند باز به بازیگر و مِی ده و چنگ سـاز
4- نشستند و بــزم ِ مِــی آراستند همه رود و رامشگـران خــواستند
5- شبستــان همه پیشبــاز آمـدند پـر از شــادی و بــزم سـاز آمدند
همچنین جشن های شاهنامه معمولاً بسیار باشکوه اند:
1- بیـــاراست بــــزمی به آییــن جــــم همی شـه ز شـادی نکرد ایچ کم
2- چنان بُد که هر شب ز گردان هزار بـه بـــزم آمدندی بـر شهریـــار
3- کنـــون نــزد آن پیــر خسرو شویـم چو بزم آیدش هریکی نو شویم
4- که آیــا بهشت است یــا بــــزمگـــاه سپهر برین است یا چرخ و ماه
بعضی از بزم ها پس از رهایی از جنگ شکل می گیرند:
1- بدو گفت کای مهتـر رزم جــوی چو رزمت سرآمد کنون بزم جوی
2- چو آگه شد از رستم و کار رزم ز شــادی بیــاراست آنگـاه بـــزم
و معمولاً چندین روز به درازا می کشند:
1- یکی بـــزم سـام آنگهی ســاز کـــرد سه روز اندران بــزم بگماز کرد
2- دو هفتـه بران گــونه بــودند شـــــاد ز اکـوان و وز بــزم کردند یــــاد
3- به شش روز در خرمی کرد و سور به بزم اندرون شاد و زاندوه دور
بوق
یکی از قدیمی ترین الات موسیقی بشر است. از مضمون اشعار شاعران متقدم و متأخر و نوشته های تاریخ نویسان بر می آید که بوق، سازی بادی، شبیه به شاخ حیوانات، ابتدا از استخوان بوده، ولی بعدها از فلزات مختلف ساخته شده است. (6)
بوق در شاهنامه سازی است رزمی و همواره با کوس و بعضاً با هندی درای و درای همراهی می شود و پهلوانان و نامدارانی چون گیو و گودرز و طوس به همراه بوق و کوس است که به هنگامۀ نبرد می روند. (7)
1- برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس هـوا نیلگـون شـد زمیــن آبنـــوس
2- بفرمـود تـا بــوق و کــوس نبـرد زدند و به رزم اندرون حمله کرد
3- بفرمـود کاووس تا بـوق و کـوس دمیـدنــد و آمـــد سپـهـدار طـــوس
4- بیــاراست بـــر میمنـه گیــــو طـــــوس سواران بیــــدار بــــا بـــــوق کــــوس
5- خروش آمـد و نـالـه ی بـــوق و کــوس ز قلب سپه سپه گیو و گودرز و طوس
6- ز بس نالـه ی بــــوق و کــوس و درای همـــی آسمــــان انـــدر آمـــد ز جـــای
7- به یک روی گودرز و یک روی طوس پس و پشت او گیــو بـا بــوق و کــوس
8- به پیش سپــاه اندرون بــــوق و کـــوس درفش از پس پشت گــودرز و طــوس
9- جهـان کـر شـد از ناله ی بـوق و کـوس زمیـــن آهنیــــن شـــد سپهــر آبنـــوس
تبیره
سازی کوبه ای، همانند دهلی تو خالی، از جنس چوب و احتمالاً از فلزی مانند برنج است. به روی آن پوست خام یا دباغی نشده می کشند. در ایران باستان از این ساز در هنگام صبح و عصر و همچنین در مواقع رزم، پیکار و مجالس جشن و سرور و شادی و گاه در مراسم عزاداری و مرثیه خوانی استفاده می شده است. در زبان فرانسه این ساز را تابور خوانده اند. لیترۀ فرانسوی در دائرة المعارف خود برای ربط تابور فراسویان و تبیرۀ ایرانیان به تحقیق می پردازد و می گوید یکی از این دو ملت باید این واژه را از دیگری گرفته باشد. سپس خود او پس از بحثی، به اتکای قدمت شاهنامه که تاریخ تدوین آن از افسانۀ شانسون دورولاند که قدیمی ترین سند بکارگیری این لغت است نتیجه می گیرد که تابور از تبیره مشتق شده است. (8)
1- تبیــره ببـردنـد و پیــل از درش ببستنـــد آذیـــــن همــه کشــورش
2- بـرآمـد خـروش از در پهلـــوان ز کـوس و تبیـره زمیـن شد نـوان
3- تبیــره بـرآمــد ز پــرده ســرای همـان نـالـه ی کـــوس بــا کرنـای
4- چو شب روز شد بـامدادان پگاه تبیـــره بـرآمـد ز درگــــاه شــــاه
5- تبیـره بـرآمـد ز درگـــاه شــــاه همـه بـرنهـــادنـــد گـُــردان کــلاه
6- تبیـره زنـان پیش بردنـد سنـــج زمیـن آمـد از نعل اسبـان به رنج
7- ز پهلــو به پهلــو پذیـره شدنـــد همه بـا درفــش و تبیـــــره شدنــد
8- خروش تبیره ز میدان بخــاست همی خاک بـا آسمان گشت راست
9- سپـــــاه کیــانی تبیـــره زدنــــد پــس آنگـاه سـوی سپهبــد شدنـــد
10- اگر بشمری نیست انداز و مـــر ز بـانگ تبیــره شــود گــوش کـر
11- از ایـران تبیـره بـرآمـد به ابــر که آمـد خـداونـد کـوپــــال و گبــر
12- خروش سواران و بانگ سران ابـر پشـت پیــلان تبیــــره زنـــان
13- چو کوه از تبیره پر آواز گشت بترسیــد و آن جـــانـور بـازگشت
14- تبیــره ببستنــد بـر پشت پیــــل همی بـرشـد آواز اسبــان دو میــل
15- تبیـره بـرآمــد ز هـر دو سرای بدان رزم خـورشید بُــد رهنمـــای
16- ز بانگ تبیره شد کر دو گـوش ز گـردان برفته همه مغز و هـوش
تنبور (طنبور)
سازی زهی است که کاسۀ طنینی و دستۀ آن از سه تار بزرگتر است و چون دارای دو رشته سیم است، به آن دو تار نیز می گویند. (9)
تنبور در شاهنامه سازی بزمی است و همواره در سور و شادی حضور دارد. (10)
1- ابا می یکی نغز تنبــور بـــود بیــابــان چنـان خــانـۀ ســـور بـود
2- یکی ساخته نغز تنبور ساخت همی رزم را پیش خود سور ساخت
3- همانـگه تنبــور در بـرگـرفت ســـراییــدن از کـــام دل درگـــرفت
جلب (چلب)
نوعی سنج یا همان سنج بوده است. این ساز از دو تکه فلز به جنس برنج و به شکل بشقابی بزرگ که دسته هایی در پشت آن تعبیه گردیده، تشکیل می شده و با برهم زدن، آن را به صدا در می آورده اند. از این ساز در رزم ها یا جنگ ها یا به هنگام رژۀ سربازان و همچنین در نقاره خانه ها استفاده می شده است. (11)
1- چو یک نیمه بگذشت از آن تیره شب خــروش آمــد از دشت بـانگ جلب
2- همی لشکــر آمـد سه روز و سه شب جهان شد پر آشوب و جنگ و جلب
3- نیـــاسود کــس تـــــا به مــــرز حلب جهـان شد پـر از شور سنج و جلب
4- همــانــگـه درفشــی بــــرآورد شــب که بنشاند آن جنگ و جوش و جلب
جرس
سازی به شکل زنگ است. جرس به دو گونه وجود داشته است: 1- به صورت ساز 2- به صورت زنگ اخبار.
گونۀ سازی ِ آن، به اشکال مختلف ساخته می شود. گاهی به صورت پیاله و گاه صورت گوی و گاه به صورت تابه که از هفت جوش می ساخته اند و جنس آن از آهن، مس، برنج و غیره بوده است. این ساز با پتکی که بر آن می زدند، به صدا در می آمده است. (12)
1- شب آمد غمـی شد ز گفتــار شــاه خروش جرس خاست از بارگاه
2- همان تختِ زرین و زرین جرس که اندر جهـان آن ندیدست کـس
3- از آن مـــــرز نشنیــــد آواز کس غــو پــاسبـانان و بــانگ جرس
4- غـــو پــاسبـانان و بــانگ جرس همی آمد از دور وز پیش و پس
5- چنین گفت کــآتـش نسوزیــد کس نبــایـد که آیــد خــــروش جرس
چنگ
چنگ از کهن ترین سازهای زهی ایرانی است و نام آن بیش از هر ساز دیگری در کتاب ها و نقش های باستانی آمده است. چنگ از کمان شکارچیان و رزم آوران به وجود آمده و تارهای بیشتری به آن افزوده شده و کاسۀ صوتی و ستون سیم گیر آن شکل های مختلفی به خود گرفته که با فشار دادن کف دست بر روی سیم یا لمس کردن یا چنگ زدن به زه های آن نواخته می شود. ابتدایی ترین آن نزد سومری ها و مصری ها بوده است. تا آنجا که منابع موجود نشان می دهد، چنگ ابتدا در نواحی ایران و عراق رواج داشته و سپس در خاورمیانه گسترش یافته است. حسینعلی ملاح دربارۀ کهن ترین چنگ ایرانی به اکتشافات چغامیش اشاره می کند که نقشی حک شده بر روی مُهری مربوط به 3400 ق. م است و در آن، نفر سوم از نوازندگان چنگی می نوازد که محافظۀ طنینی ِ آن انحنایی کمان گونه دارد. نکیسا، موسیقی دان معروف دربار خسروپرویز، در نواختن آن مهارت داشته و عموم شاعران و گویندگان در اشعار خود از آن یاد کرده اند. (13)
چنگ در شاهنامه سازی بزمی است و با نای، رباب، عود و دف همراهی می شود، مانند:
1- چـه آواز نـای و چـه آواز چنــــگ خروشیــدن بـــوق و آوای زنــگ
2- سراینده ای ایــن غـزل ســاز کـرد دف و چنگ و نی را هم آواز کرد
3- از او شــاد شــد جــان افراسیـــاب مِـی ِ روشن آورد و چنگ و رباب
4- همه رخ چو دیبای رومی به رنگ فروزنده عود و خروشنـده چنــگ
5- همی خورد مِی شاه با چنگ و نای همـه بــا یـلان رزم را کـــرد رای
6- یکی را سر اندر نیــاید بـه خـواب از آواز مستـان و چنـگ و ربــاب
7- غریـــویدن چنــگ و بانگ رباب بــرآمــد ز ایــــوان افــراسیــــاب
در بیت زیر فردوسی آرامش چنگ را در برابر جنگ نشان می دهد:
شکار و مِی و مجلس و بانگ چنگ نشسته شب و روز ایمن ز جنگ
در شاهنامه، بیشتر، زنان چنگ می نوازند:
1- فروزنــده ی مجلس و میــگســـار نوازنــده ی چنــــگ بــــا گـــوشوار
2- بیــامد بــر پــادشــاه چنــــگ زن خرامــان بـه ســان ِ یکـــی نـــارون
3- زن چنگ زن چنگ در بر گرفت نخستیــن خـــروش مغــان بـرگرفت
4- تـرا شایــد ایـــن گلـــرخ سیـم تن که هم پایکوب است و هم چنگ زن
چنگ به شکل ساز تنها نیز در شاهنامه آمده است:
1- یکی جام یاقوت پر مـی بـه چنــگ دل و گوش داده بـه آوای چنـــگ
2- یکی پایکوب و دگــر چنــــگ زن سه دیگر خوش آواز و انده شکن
3- من ایــدر بـــه آواز چنـــگ آمــدم نـه از بهـر جـــام و درنـگ آمـدم
4- همه زیر دستان و گــوهر فـروش بمانند با ناله ی چنـــگ و نـــوش
5- بدو گفت بنشین و بـــردار چنــگ یکی جـامه بــاید مـرا بــی درنگ
6- یکی چامه گوی و یکی چنگ زن یکـی پــای کـوبـد شکن بــر شکن
درا (درای)
سازی کوبه ای است. انواع درا عبارتند از:
1- زنگی درشت چثه (مانند ناقوس) که بر پایه ای استوار می شده و در پیکارها و کارزارها با پتک به صدا در می آمده است.
2- زنگوله های کوچکی که به صورت گوی می ساختند و درونش گلوله های خردی می گذاشتند. تعدادی از آنها را بر سر چوبی قرار می دادند و آن چوب را به حرکت در می آوردند، مانند دبوس، زنجیر، جلاجل و جز اینها.
3- زنگی که همچون گلدانی وارونه به گردن چهارپایان بندند.
درای را اکثر فرهنگ نویسان جرس معنی کرده اند. منحصراً صاحب فرهنگ «آنندراج» میان جرس و درای تفاوت هایی مشاهده کرده است. به هر صورت، درای، سازی است کوبه ای که در ساختمان آن پوست به کار نرفته است. (14)
همنواز کردن درای هندی که نوع بزرگ درای است و احتمالاً اصل آن هندی است، با سازهای بربط و چنگ و نای، نشانۀ آن است که این ساز در مجالس بزم مورد استفاده بوده است: (15)
همه شهر ز آواز هندی درای ز نالیدن بربط و چنگ و نای
این ساز گاهی هم به شکل ناقوسی عظیم ساخته می شده که در رزمگاه ها و هنگامه ها نواخته می شده است. در این صورت ظاهراً می بایست بر گردن چهارپایان عظیم الجثه بسته می شده و با کوبه ای یا پتکی یا مهره ای پولادین به صدا در می آمده است: (16)
بیالای پیلان به زنگ و درای جهان کر کن از ناله ی کرنای
استفاده های دیگر این ساز:
1- چو بانــگ درا آمد از بــارگــــاه بشد مــرد بینــا بگفت این به شـاه
2- بکوبید چون من بجنبم ز جــــای شما بـرفرازیــــد سنــــج و درای
3- درفـش شهنشــاه بـــا کرنــــــای ببردنـد بـــا ژنـــده پیــــل و درای
4- یلان صف کشیدند بر در سرای خروش آمد از بوق و هندی درای
5- چو بـانگ درای آمد از کاروان همـی رفت پیـش اندرون سـاروان
دف
دف نام سازی کوبه است به شکل گرد و گاهی اوقات مربع، و از جنس چوب است و بر آن پوستی از بز یا گوسفند می کشند. بر طبق روایاتی که از روزگاران کهن در ادبیات باستان آمده است، مراسم جشن نوروز و تحویل سال پارسیان در دوران شاهنشاهی ساسانیان، توسط نوای دف همراهی می شده است. دف در ایران ساسانی، همراه با سرودهای خسروانی و به طور گروه نوازی مورد استفاده قرار می گرفته است. همچنین تصاویری از نوازندگان دف بر روی سفال ها و نقاشی های بناهای باقیماندهۀ پیش از میلاد به دست آمده که خود گواهی بر قدمت، اصالت و دست نخوردگی این ساز است. در مشرق زمین، دف را برحسب شکل قاب (مستطیل و مستدیر) و دارا بودن سیم ها، سنج ها یا صفحات جرنگی جلاجل یا حلقه های جرنگی، جرس ها یا زنگ ها یا فقدان آنها به هفت نوع تقسیم کرده اند. (17)
دف در شاهنامه تنها یک بار ذکر شده است و چنگ را که سازی بزمی است همراهی می کند.
سراینده ای این غزل ساز کرد دف و چنگ و نی را هم آواز کرد
رامش و رامشگر
رامش به معنای شادی و طرب می باشد. در فارسی دری، از موسیقیدانان با نام رامشگر یا خنیاگر یاد شده است. همچنین رامشگر به معنی نغمه پرداز، مغنی، نوازنده و سازنده نیز آمده است. ایرانیان گذران زندگی به رامش را از جملۀ فرائض دینی می شمردند. «رامش جان» یا «رامش جهان» یکی از الحان موسیقی است که باربد به مناسبت هر روز از سال ساخته بود. (18)
رامش در شاهنامه به مفهوم شادی و آرامش آمده است:
1- ز شهر و ز لشکـر سـران را بخواند سزاوار بـــا او بـه رامـش نشـاند
2- چنیــــن داد پــاسخ کـه دانـــش بُــود که داننـــده دایـم بــه رامـش بُــود
3- انوشــه بُـدی شــــاد و رامش پذیــــر که بخت بــداندیــش تو گشت پیــر
4- بدان نـــــامداری کـه بهــرام بــــــود مــرا زو همه رامش و کــام بـــود
5- سراینـده بـــــاش و فزاینـده بــــــاش شب و روز با رامش و خنده باش
6- برفتند بــا رامــش از پیـــش تخـــت بـــزرگــان فــرزانه و نیــــکبخت
7- زمــانــه پُـــر از رامش و داد شــــد دل همگنـــان از غــــم آزاد شــــد
8- مخور انده و باده خور روز و شــب دلت پُر ز رامش پُر از خنده لــب
رامشگران کسانی هستند که به مناسبت های مختلف، و در بزم ها می نشینند، می نوازند و می خوانند، و معمولاً سازهای آنها عبارت اند از رود، چنگ و بربط.
1- بـه هر جـــای جشنـــی بیـاراستند مِی و رود و رامشگران خـواستند
2- مِـی آورد و رامشگران را بخواند مهـان را به تخت مهــی بــرنشاند
3- بگفتش که رامشگری بر در است ابـــا بـربط و نغز رامشگــر است
4- مِـی آورد و رامشگران را بخواند بخواهندگــان بــر درم بـــرفشــاند
5- بـرفتنـــد بـــا رود و رامشگـــران به بـــاده نشستند یکســــر ســران
6- نشستند و خـــوان ِ مِــی آراستنــد سـزاوار رامشگــــران خــواستنــد
7- وزان پس بـه خوردن گرفتند کـار مِی و خوان و رامشگر و می گسار
8- نشسته بـــر جـــای رامشگــــران گلاب و مِـی و مشک بــا زعفـران
9- سپهـــــدار کیخســرو و مهتـــران نشستنـد و خوانـدنــد رامشگــــران
10- مِی آورد و رامشگران را بخواند وز آواز ایشــان همـه خیـره مــاند
11- همـــه شهـــر آوای رامشگــــران نشستـه ز هـر سـو کـران تا کـران
12- ز گفتـــار او شــاد شد شهریــــار بیــاورد رامشگـــر و مِــی گســـار
13- شب و روز خوردن بُدی کــار او مِــــی و رود و رامشگـران یـار او
14- مِی آورد و رامشگران را بخواند همـه کـامهـا بــا سیــــاوش بــرانــد
15- یکــی بزمگــاه ساخت با مهتران نشستنـد هـر جــــای رامشگـــران
16- ز گـل بـر سـر هـر یکـی افسری نشستـه به هـر جـای رامشگـــری
17- همـــی بــود یک چند بـا مهتـران مِــی روشــن و جـام رامشگـــران
18- صد اشتر بُــد از بهـر رامشگــــران همه بــر ســران افســران گـــران
19- بمـــان تـا بباشد هم اینجا به جــــای تو با جام و می سوی رامشگر آی
20- مِـــی و جـــام بردند و رامشگـــران به پالیــــز رفتند بـــــا مهتـــــران
21- ز نخجیر و از گـور و رامشگـــران ز کـاری که انــدر خور مهتــران
22- بــــــرآورد رامشگـــــــر زابلــــــی زده چنگ بـــر چـامــه ی کابلــی
23- که رامشگــــری دارم آنجــا جــوان نـوازنــــده ی رود و آرام جـــــان
24- مِی آورد و رامشگر و بوی و رنگ نشستنــد بــــا جام زرین به چنگ
25- به رامشگــران گفت امـــــروز رود بیــــــارای بــا پهلــوانـــی سـرود
در شاهنامه در جایی، باربد شاه رامشگران نامیده شده است:
بشد باربد شاه رامشگران یکی نامداری شد از مهتران
رباب
سازی زهی است که زمانی به وسیلۀ آرشه (کمان) نواخته می شده ولی بعدها تدریجاً تغییر شکل داده است و امروزه آن را با مضراب می نوازند. رباب در واقع صورت پیشین ویلن و کمانچه است. به طور کلی 7 نوع رباب در ایران، هندوستان و سایر کشورهای مجاور ایران مشاهده می شود که عبارتند از: رباب به اشکال 1- دایره 2- مربع 3- گلابی 4- کشکول 5- کمانچه 6- بیضی 7- سه تار. رباب به طور کلی سازی قدیمی است و در ایران اهمیت بخصوصی داشته است. این ساز که بیشتر در نواحی شرقی ایران مورد استفاده بوده به دو طریق نواخته می شده است: با کمان (آرشه) و با مضراب. (19)
رباب در شاهنامه سازی است بزمی که در میگساری ها و سورها همراه چنگ و بربط حضور می یابد، اما با چنگ همخوانی بیشتری دارد. گویی چنگ و رباب مکمل یکدیگرند. (20)
1- غریویــدن چنگ و بـــانـگ ربـــاب برآمــد از ایـــوان افراسیــــــاب
2- در آن خانـه سیصد پرستنـده بــــــود همه با ربــاب و نبید و ســـــرود
3- به کف جام و در گوش بانگ ربــاب بر آتش سرون گو زنان کبـــاب
4- دو هفتـــه ز ایــــوان افـــراسیـــــاب همی برشد آوای چنگ و ربـــاب
5- به مرو اندر از بانگ چنگ و رباب کسی را نبد هیــچ آرام و خــواب
6- نیامد سر مــرغ و مـــاهی به خـواب از آن بزم و آواز چنگ و ربــاب
7- همه شــب از آواز چنــگ و ربـــاب سپه را نیامد از آن دشت خــواب
8- از او شـــــاد شــد جــان افراسیـــاب مِی روشن آورد و چنگ و رباب
رود
رود سازی زهی است که حضور آن بیشتر در جشن ها دیده می شود. هر جا که مجلسی می آرایند «می و رود و رامشگران» برای تکمیل آن جشن گرد هم آمده و مجلس را رونق می بخشند. (21)
1- به هر جــای جشنـــی بیــاراستنـــد می و رود و رامشگران خواستند
2- بـــه راه آوریــدنـــد رامشگـــــران ابـا رودها از کـــران تـــا کــران
3- بــر آن جـامــه بـر مجلس آراستنـد نــوازنـده ی رود و مِــی خواستند
4- همــه شب ببودنـــد بـا نــای و رود همـی داد هر کس به خسرو درود
5- ببودنـد یـــک هفتـه بـا رود و مِــی بــزرگــان در ایوان کـاووس کی
6- ز رود و مِی و نای و بانگ سرود هــوا را همــی داد گــردون درود
7- بفرمــــود تـــا خــوان بیــاراستنــد مِی و رود و رامشگران خواستند
8- چو منـزل به منـزل بیـامـد بـه ری ببـود و بر آســـود از رود و مِــی
9- گزیـــده به هم بــزم و دیــدار یــار مِی و رود و شادی و بوس و کنـار
10- که در دشت مازندران یافت خوان مِــی و رود بـا مِـی گســار جــوان
11- از ابریــــشم چنــــگ و آوای رود سراینـده ایـن بیـت هـا مـی سـرود
12- جهــانــی به آییــــن بیـــــاراستنــد مِی و رود و رامشگران خواستنــد
13- نــوازنــده ی رود بـــا مِــی گسـار بیــامد بـه ایــوان گــوهــر نگــــار
14- گهـی با مِــی و رود و رامشگران گهــی بـا غـم و گـرم رنـج گــران
15- چهل روز با شــاه کـــاووس کــی همــی بــود آرامــش رود و مِـــــی
16- همــه شهـــر ایــران بیــــاراستنـد مِی و رود و رامشگران خواستنــد
17- مغنـــــی درآمـــــد بـــه آواز رود همی خواند این خسروانی ســـرود
18- نـــــــوای مغنــــــــی و آواز رود روان را همـــی داد گفــتــی درود
گاهی نیز وقتی بر آن زخمه می زنند صدایی حزن انگیز از آن بر می خیزد. (22)
کجات آن شبستان و رامشگران کجـات آن در و بارگاه و سران
بســـازیــد نوحــه بـه آواز رود به بربط همی مویه زد با سرود
باربد نیز همانطور که شاه رامشگران است، هیچکس همانند او نمی تواند رود بنوازد: (23)
که جز باربد کس چنان زخم رود ندانــد، نـه آن پهلوانـی سـرود
رویینه خُم
رویینه خُم سازی به شکل خمره است که بر بالای آن پوستی از گاو و گوسفند و بز می کشیدند. بعضی گفته اند این ساز، بوقی کوچک و منحنی شکل از شاخ گاو بوده است؛ اما به نظر می رسد که این گفته درست نباشد. رویینه خُم، سازی مانند کوس و دمامه و نقارۀ بزرگ بوده که در جنگ ها و نوبت نوازی از آنها استفاده می شده است. جنس این ساز از روی بوده و نوع دیگر آن در دربار سلاطین مورد استفاده قرار می گرفته که جنس آن از طلا بوده است. به همین سبب آن را زرّینه خُم می گفته اند. (24)
رویینه خُم در شاهنامه اکثراً با گاودُم که سازی بادی است همراهی می شود و صدایی مهیب و رعد آسا دارد. این ساز در شاهنامه، سازی رزمی است و فردوسی با خروشیدن، جوشیدن، و بانگ و آواز رویینه خم صفت آنرا مشخص می کند. (25)
1- فـرو کـوفت بـر پیــل رویینـه خُــم دمیدنـد شیپــــور بــا گــــاودُم
2- سه کــرده میــدانش اسبـان به سُـم همه شهـر آوای رویینـــه خُــم
3- بفرمـــود تـــا بــر درش گـــــاودُم زدند و بجوشیــد رویینـه خُــم
4- بغرّیــــد و آمـــد دوان پیـــل ســـم خروشید بر سان ِ رویینـه خُـم
5- بریـــده سمــــن ســرافــــــراز دُم دریـده همه کوس و رویینه خُم
6- ببستنــد بــر پیــل رویینــه خُــــــم بـــرآمــد خروشیـــدن گـــاودُم
7- خـــروش آمـد و نــاله ی گــــاودُم جرس برکشیدند و رویینه خُــم
8- به گوش اندرون بانگ رویینه خُم که آمـد زره رخش رویینه سُم
9- بــزد نــای روییـن و رویینـه خُــم خروش آمــد و نـاله ی گــاودُم
زنگ
سازی کوبه ای از جنس فلز است که بر دیوار آویزند. همچنین این ساز را گاه به گردن چهارپایان مانند شتر می آویزند تا متناسب با حرکت آن حیوان، صدایی از آن خارج بشود. نوع بزرگ آن در پیکارها و نبردهای رزمی و جنگی مورد استفاده قرار می گرفته است. (26)
جرس و زنگ در شاهنامه اکثراً با هم آمده اند و گاهی یکی تأکید بر دیگری دارد. این ساز در شاهنامه، سازی رزمی است و بیشتر با کرنای و هندی درای پر جوش و خروش نواخته می شود. (27)
1- در دژ ببستنــد از آنــروی تنـــگ خروش جرس خاست از آوای زنگ
2- خروش آمد از کوه و آوای زنــگ ندیـد ایـچ لهـاک کـه جــای درنـــگ
3- ز گـردان نیـو و ز آوای زنــــگ تو گفتــی که دریـــا برآیـــد نهنـــگ
4- طلایــه فرستـــاد بر دشت جنــگ خـروش آمد از کــوه و آوای زنــگ
5- به یـاران پیـلان به زنـگ و درای جهـان کـر کُــن از نــاله ی کرنـــای
6- خروشیـدن زنــگ و هنـدی درای همــی دل بــرآورد گفتـــی ز جــــای
7- همه چشم بر زنگ و هندی درای همه گـــوش پــــر نـــاله ی کــــرنای
8- بـرآمــد غــو پــاسبــان و جــرس ز لشکــر نبُـــد خفتـــــه بسیــار کس
فردوسی در بیت زیر هر سه ساز درای، جرس و زنگ را با صفت سیمین بیان می کند:
بــه زرّیـن ستـام و جنـاح پلنـگ به سیمین درای و جرس ها و زنگ
ساز
سازهای موسیقی ای که فردوسی در شاهنامه نمایان کرده، گاهی رزمی اند و گاهی بزمی. سازهای جنگی شاهنامه را غالباً سازهای کوبه ای مانند کوس، تبیره، طبل، و سازهای بادی را کرنا و بوق و شیپور و … تشکیل می دهند. ظاهراً ما در شاهنامه به ساز زهی ِ رزمی برخورد نمی کنیم. در عوض سازهای زهی کاربردشان بزمی است. برای مثال رباب، چنگ، طنبور، بربط، عود، رود و …، کارکردشان در آیین ها و جشن ها و به طور کلی مراسم های مختلفی که عموماً غیر نظامی اند به چشم می خورد.
دف که سازی کوبه ای است نیز جزو سازهای بزمی به شمار می آید. از سازهای بادی، نای (نی) نیز، دو نقش دارد که هم در رزم و هم در بزم پدیدار می شود. هندی درای و گاودُم از سازهای محجور و رزمی به شمار می روند. (28)
1- وز ایوان سوی کـاخ رفتند بــاز سه هفته به شــادی گرفتنـد ســاز
2- چنان هم که بود او به آیین رزم چنان چون بود در خور ساز بزم
3- چنان چـون بیاید به سـازی نـوا مگـر بیـــژن از بنـد گــردد رهـا
4- بر آن تاختن جنبش و ســاز نِـه همــان ناله ی بـــوق و آواز نِـــه
سرود
سرود در شاهنامه با رود همراهی می شود و به معنای آواز و نغمه نیز آمده است. این واژه 30 بار در شاهنامه همراه با آواز، بزم، رود و نای تکرار شده است. (29)
1- برآمـد دگـر بــاره بــانگ ســرود دگرگونه تــــــر ساخــت آوای رود
2- همه دشت از آوای رود و ســرود روان را همــــی داد گفتـــــی درود
3- جهانجـوی چون روی او را بدیــد ســـرود و مِـی و رود برتـر کشیــد
4- بپرسید کاندر جهـان بـانــگ رود شنیــــدی و آوای مست و ســــرود
5- سرودی به آواز خـوش برکشیـــد که اکنونش خوانــــی تو داد آفریــد
6- به بربط چو بایست برساخت رود بـرآورد مــازندرانــــــی ســـــرود
7- همه چـامه گــو ســو فزا را ستــود به بربط همی رزم تـوران ســرود
8- به رامشگــران گفت امـــروز رود بیــــارای بــا پهلــوانـــــی ســرود
9- در آن خانـه سیصد پرستنـده بــــود همه با ربــــاب و نبیـد و ســـــرود
10- ز رود و مِی و نای و بانگ سـرود هـوا را همـــی داد گـــردون درود
11- مغنــــــی درآمـــــد بــــه آواز رود همی خواند این خسروانـــی سـرود
12- بســـازیــــــد نوحـــه بـه آواز رود به بربط همــی مویه زد بــا سرود
13- همی خورد هر کس به آواز رود همی گفت هر کس به شادی سرود
سنج
سازی کوبه ای است که شکل آن دایره و جنس آن از برنج، روی یا مس است و برای گرفتن ریتم موسیقی از آن استفاده می شود. این ساز کوبه ای از زمان قدیم وجود داشته و در مراسم مذهبی و نظامی، عزاداری ها، آیین های خاص و به هنگام رقص و پایکوبی مورد استفاده قرار می گرفته است. در دورۀ هخامنشی از این ساز در نوبت نوازی ها و جنگ و پیکارها و جشن و سرور و بزم استفاده می کرده اند. (30)
سنج در شاهنامه سازی رزمی است و با بانگ درای و نالۀ کرنای و کوس چنان به صدا در می آید که:
«تو گفتی بجنبید میدان ز جای» (31)
1- از آوای سنــــــج و دم کـــرنـــای تو گفتی بجنبید میدان ز جای
2- بگویید چـــون من بجنبم ز جـــای شما بر فرازید سنج و درای
3- بفرمــود تــا بر درش کـــرنــــای دمیدند با سنج و هندی درای
4- بفرمـود تا سنـــج و هنــدی درای به میدان درآرند با کــرنــای
5- وز آن جایگه بانگ سنج و درای خروش آمد و ناله ی کـرنای
شیپور
از سازهای بادی است. به ظاهر کلمه ای مأخوذ از لفظ عبری «شبور» به معنای «نای رومی یا نای رویین» است. صاحبان فرهنگ ها، شیپور را نفیر- برادر کوچک کرنا- و نای رویین و نای رومی دانسته اند. پاره ای، جنس آن را برنجین گفته و نوشته اند که شیپور، نفیر و نای رویین و نفیری برنجین است که دهان گشادی دارد و از قدیم الایام آن را در جنگ می نواختند. این ساز از دورترین روزگاران در پیکارها نواخته می شده و شاید بیش از سایر سازهای بادی، در تاریخ از آن نام برده شده است. کریستین سن نوشته است که در عصر ساسانی، به صدای شیپور، لشکریا به جنگ می شتافتند. همچنین: "در بالای دیوار مقدم برج، شیپورزنان، برگرد آتشدان یا بنای دیگر فراهم آمده اند، به وسیلۀ بوق و شیپور، محصورین را از حملۀ دشمن آگاه می کنند." عده ای شیپور را با کلمۀ آسوری «شپ پرو» و کلمۀ عبری «شپ هر» و کلمۀ عربی «شب بور» از یک ریشه دانسته اند. تقی زاده نوشته است: "شیپور از آرامی و سریانی گرفته شده است." ساکس نوشته است: ارمنی این کلمه، «شفور» و عبری آن، sephor و فارسی آن شیپور و عربی آن «صافوره» است که همان ترومپت باشد. ولی فارمر احتمال می دهد که این کلمه از صورت پهلوی «سپار» که نام سازی است، گرفته شده است. (32)
این ساز در شاهنامه سازی رزمی است و با سازهای رزمی دیگری چون نای، کوس رویین و درای نواخته می شود. فردوسی همه جا از آواز و آوای شیپور در صحنه های نبرد نام می برد. همچنین در شاهنامه از نالۀ شیپور هم یاد شده است. شیپور گهگاه نیز در مراسم بزم به صدا در می آید. (33)
1- بگفت ایـن و آواز شیپــور و نـای برآمد به گردون ز پرده سرای
2- بفرمـود تا کـــوس رویین و نــای بـرآمد ز دهلیــز پـرده ســرای
3- از آوای شیپـــور و هنــدی درای تو گفتی سپهر اندر آمد ز جای
4- سه روزش درنگ آمد اندر جرم چهــارم بـرآمـد ز شیپـــور دم
5- ز آواز شیپــــور و زخــــم درای تو گفتی برآید همی دل ز جای
6- برآمـد ز درگــاه شیپــور و نـــای سپه برگرفتند یکسر ز جــــای
7- یکی بزمگاه است گفتـی به جــای ز شیپــور و نالیــدن کرنــــای
8- به یک همفه با سـوگ بـود و دژم به هشتم بـرآمد ز شیپــــور دم
9- ز آواز شیپــــور و هنـــدی درای همی کوه را دل برآمد ز جـای
10- نشستند از دور هـر دو خمــــوش بر آواز شیپور بنهـاده گـــوش
11- بزن کوس رویین و شیپور و نای به کشمیر و کابل فراوان مپای
12- ببستنــد بــر پیــــل رویینه خُـــــم دمیدنــد شیپــــور بــا گــــاودُم
طبل
سازی کوبه ای است که در بسیاری از نقاط خاورمیانه و از جمله ایران معمول بوده است. بدنۀ طبل امروزی غالباً از مس است. طبل را به وسیلۀ دو چوب که به ضخامت مساوی هستند، به صدا در می آورند. مولف «لاروس موسیقی» نوشته است: "غربی ها انواع طبل را از شرقی ها گرفته اند." (34)
طبل در شاهنامه سازی رزمی است و صدایی پر جوش و خروش دارد. صدای طبل در شاهنامه چنان مهیب است که: «به خاک اندر آید سر شیر و پیل». (35)
1- نبینــی که از ما غمــی شد ز بیــــم همی طبل کوبـد به زیـر گلیـــم (36)
2- غو طبل بر کوهه ی زین بخواست درفش سپــه را بـرآورد راست
3- چو خورشیـد بر چــرخ بنمـود راز سپهـدار جنــگی بزد طبـل بــاز
4- چو برخیــــزد آواز طبــل رحیـــل به خاک اندر آید سر شیر و پیل
5- فتـــاده غــو طبــل طغــرل بـر اَبر گریـزان ز گرد سواران هژبـر
6- بزد طبـــل و طغرل شد انــدر هوا شکیبـــا نبُـــد مــرغ فرمــانروا
عود
سازی زهی است که شکل آن در اصل شبیه بربط بوده است. شکم این ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل و دستۀ آن بسیار کوتاه است. مسعودی، مورخ عرب، در کتاب «مروج الذهب» در شمار اسباب موسیقی یی که ایرانیان زمان ساسانیان می نواخته اند، نخست عود را نام می برد و اظهار می دارد که این ساز نزد ایرانیان چنان کامل است که گویی رابطه ای بین سیم های آن و روح انسانی موجود است و هیجانی که نوازنده در شنوندگان ایجاد می کند، همانا برگشت روح به حالت طبیعی است. (37)
موارد کاربرد عود در شاهنامه آنچنان بر ما هویدا نیست. واژۀ عود در شاهنامه بیشتر با مشک و عنبر همرا شده است که به معنی چوب سیاه خوش بوی است. تنها در دو بیت زیر است که عود به معنای ساز موسیقی آمده است.
1- دگر عود و بربط بُد و نای و چنگ هم از بهر شادی هم از بهر جنگ
2- همه رخ چو دیبای رومب به رنگ فروزنده عـــود و فروزنده چنــگ
کرنای (نای رویین)
نام این ساز به صورت های کرنا، کرنای، کارنا، کارنای، خرنا و خرنای ثبت شده است. کرنای سازی بادی و از جنس فلز است و درازای آن گاه به 7 متر می رسد. چون سوراخی بر بدنه ندارد، قادر به تولید نغمات متنوع نیست. صدایش قوی و گوشخراش و هراس انگیز است و به همین سبب در پیکارها تعداد زیادی از آن را بر شترها یا پیل ها می نهادند و یکباره در آنها می دمیدند و موجب رعب و ایجاد هراس و وحشت در دشمنان و مرکوب آنها می شدند. در قدیم از کرنای به عنوان وسیلۀ خبررسانی هم استفاده می شده است. (38)
«در بالای آرامگاه اردشیر سوم یک شیپور بلند فلزی به دست آمده که در موزۀ تخت جمشید نگاهداری می شود، بلندی این شیپور20/1 متر و قطر دهنۀ آن 50 سانتی متر می باشد. این نوع شیپور را در قدیم کرنا یا کارنای یعنی نای جنگی می نامیده اند که در مواقع جنگ به کار می برده اند. کار به معنی جنگ (کارزار) از همین کلمه است و نای (نی).» (39)
کرنای در شاهنامه سازی است که در هنگامۀ نبرد با خروش و نالۀ خود آسمان را از جای می کند. همرزمان این ساز عبارتند از تبیره، بوق، هندی درای، سنج، نای سرغین، درای، کوس رویین و کوس. این ساز در شاهنامه کاملاً رزمی است و هیچ کاربرد دیگری ندارد. کار کرنای خروشیدن است و نالیدن و نعره زدن؛ آنچنان که با نالۀ آن، تهمتن پای در رکاب رخش می گذارد؛ کوه از جای کنده می شود؛ آسمان می لرزد؛ گـُردان لشکر به هر سوی می روند؛ جهان از نالۀ کرنای پر می شود و ترکان جنگی از جای می جهند. (40)
1- تبیــره زنــان پیــش پیـلان به پـای ز هر سو خروشیــدن کرنــــای
2- بیـامد به زیــن انــدر آورد پـــــای بــرآمـد خروشیـــــدن کرنـــــای
3- برانگیختنــد اسب ها را ز جــــای برآمــد خــروشیــــدن کرنـــــای
4- به شهر اندرون کـوس با کرنـــای خروشیــدن زنگ و هنـدی درای
5- سوی میمنــه طــوس نـوذر بپـــای دل کـــــوه پــر نـاله ی کرنــــای
6- برآمــــد خروشیـــدن کرنــــــــای تهمتن به رخش اندر آورد پـــای
7- بفرمـــود رستـم که تـا کرنـــــــای زنند و بجنبـد لشکــر ز جــــــای
8- سواران ِ بسیـار و لشکــر بپــــای برآمــد همـی نـــالـه ی کرنــــای
9- چو آواز کـــوس آمــد و کرنــــای فرامــرز را دل برآمـد ز جـــای
10- بیــالای پیـلان بـه زنــگ و درای جهـان کـر کن از ناله ی کرنــای
11- درفـــــش شهنشــــاه بــا کرنــــای ببردنـــد بـــا ژنـده پیـــل و درای
12- بفرمـــود تا سنــج و هنــدی درای به میــدان درآرنـد بــا کرنــــــای
13- وز آن جایگه بانگ سنج و درای خروش آمــد و نــاله ی کرنـــای
14- ز بس نعــره و نــاله ی کرنـــای همـی آسمــان اندر آمـد ز جــــای
15- خــروش آمـد و نــاله ی کرنــای دم نــای سرغیـن و هنــدی درای
16- بدین گونه در جنگ کردنـد رای برآمـد همـی نــالـه ی کرنــــــای
17- برآمد خــروشیــــــدن کرنـــــای به هر سو برفتند گردان ز جــای
18- چو بشنیـد خـاقـان بـزد کرنـــای تو گفتی که دارد مگر کـوه پـــای
19- برآمــد دمــی نــاله ی کرنـــــای برفتنـد پیـــلان جنگــی ز جـــای
20- سپهـدار ایـــران بــزد کرنـــــای سپه اندر آورد و بگـرفت جـــای
21- همانگه خروش آمد از کرنــــای پشوتن بیـاورد لشکـر ز جـــــای
22- سحرگه خـروش آمـد از کرنــــای هم از کوس رویین و هندی درای
23- چو در شب خروش آمد از کرنای بجستند ترکـان جنگــی ز جـــای
24- بــرآمــد ز درگــــاه زابـــل درای ز پیــلان خروشیــــدن کرنـــــای
در شاهنامه ظاهراً 3 بار هم از دم کرنای نام برده شده است:
1- از آوای سنــج و دم کـرنـــای تو گفتی بجنبید میدان ز جـای
2- به ابـر اندر آمـد دم کرنـــــای جرنگیدن گرز و هندی درای
3- سرا پرده یک بهره آمد ز پای ز هر سـو برآمـد دم کرنـــای
کوس
بزرگترین ساز از خانوادۀ سازهای کوبه ای است که در ساختمان آن پوست به کار رفته است. این ساز از کاسه ای بزرگ (از روی یا مس) تشکیل شده است که بر دهانۀ آن پوست (پوست خام گاومیش یا گاو) می کشند. کوبۀ کوس، در رزمگاه ها و جشن های میدانی، تسمه ای چرمی موسوم به دوال است. کوس به سبب عظمت و سنگینی اش، در پیکارها بر پیل یا شتر بسته می شده و در بزمگاه های میدانی، بر پایه استوار می گشته است. (41)
تیمپانی شکل کامل تر شدۀ این ساز است که غربی ها آن را از شرقی ها گرفته اند.
این ساز در شاهنامه یکی از سازهای رزمی است که به هنگامۀ نبرد، کرنای، هندی درای، رویینه خُم، بوق، شیپور، تبیره و نای را همراهی می کند. کوس صدایی پر جوش و خروش دارد و همواره بر کوهۀ پیل حمل می شود. از آوا و غو کوس، هوا گاه قیرگون و گاه نیلگون می شود و زمین آبنوس. هم قافیۀ این همانا «طوس» یکی از قهرمانان شاهنامه است. کوس با صفت های رویینه کوس، کوس رویین و کوس بزرگ در میدان های نبرد پدیدار می شود و با آواز خود «بدرّد دل شیر و چرم پلنگ» و «بجنبید هامون ز آوای کوس» (42)
1- برآمد ز ایـــران سپه بوق و کــوس برون رفت بهرام و گرگین و طوس
2- غو کــوس و گـــرد دلیــران جنگ زمان کرد تـار و زمیـــن کرد تنگ
3- تهمتــن بزد دست بر دست طــوس تو گفتی ز پیـل ژیـان یافت کــــوس
4- ز گـــــرد ســـواران آوای کــــوس هوا قیـــــرگون شد زمیــن آبنـــوس
5- بگفت این و برخاست آوای کــوس هوا قیـــرگون شد زمیــن آبنـــــوس
6- هوا نیـــلگون شد زمیـــن آبنـــوس بجنبیـــد هــامــــون ز آوای کــوس
7- زدنــــــد از بر پیــل رویینه کـوس جهــان شد ز گـــرد سپــه آبنـــــوس
8- چو از دشت بنشست آوای کــــوس بفرمــــود تا پیــــش او رفت طــوس
9- همه پشت پیلان پر از کوس و نای در و دشت پر از بانگ نغمه سـرای
10- چو آواز زنگ آمد از پشت پیـــــل خروشیـــدن کـــــوس از چند میــــل
11- خروشیـــدن کـــــوس با کرنـــــای همــان زنگ زرین و هنـــدی درای
12- چو دانست کآمد ورا یـــار طــوس همــی برخروشیـــد بر ســان کــوس
13- بفرمود کاووس تا بـــوق و کــــوس دمیـــدند و آمد سپـهدار طــــــوس
14- سپردم تو را جمله با پیــل و کــوس بمــان تا بیـاید سپهدار طــــــوس
15- سپه دیــد آراسته چـــون عـــــروس به پیلان جنگی آوای کـــــــــوس
16- بریــــــده سمـــــن سرافـــــــراز دم دریده همه کوس و رویینـه خـــم
17- چو برخیزد آواز کـوس از دو روی نجوید زمان مرد پرخــاشجـــوی
18- که او بود و با کـوس و زرینه کفش هم او را بُدی کاویـــانـــی درفـش
19- ز تیغ و ز گرز و ز کوس و ز گرد سیه شد زمیــــن آسمــان لاجورد
20- ابا کـــوس و پیـــل و سپـــاه گــران همه جنگجـویــــان و گـُنـد آوران
21- همه دشت پر لشکــر طـــوس بــود همه پیل و بر پیل بر کــوس بــود
22- غو کــــوس با نــاله ی کرنـــــــای دم نــای سرغیـن و هنــدی درای
23- کتایـون چو آمــد به نزدیک شــــاه غو کـــــوس برخاست از بـارگاه
24- بدادندشان کــوس و پیــل و درفش بیـــاراستند سرخ و زرد و بنفش
25- چو آگاهی آمد به شاپـــور شـــــاه بیاراست کوس و درفش و سپـاه
26- چو دشمن بترسد شود چاپلـــــوس تو لشکر بیــارای بربند کــــوس
27- غو کـوس بر چرخ و مه بر کشید به پرخـاش دشمن سپه در کشیـد
28- بفرمـــود تا کــوس کیــن کـــوفتند یلان همچـو شیـــران برآشــوفتند
در شاهنامه کوس بر پیل بستند کنایه است از آماده شدن برای جنگ: (43)
1- چنین نامداران و گردان که هست ببندیم کـوس از بر پیـــــل مست
2- چرا می کنی بر تن خــود فسوس نترسی چو بر پیــل بندند کــوس
3- وز آن جایگه کوس بر پیـل بست به گردان بفرمود خود بر نشست
4- بدانگه که خیـزد خروش خروس ببستند بر کوهه ی پیــــل کــوس
5- بفرمود کاووس تا گیــو و طـوس ببستند بر کوهه ی پیــــل کــوس
6- دوم روز هنگام بــانگ خــروس ببندیم بر کوهه ی پیـــــل کــوس
7- فراز آمــد و تخت را داد بــــوس ببستند بر کوهه ی پیــــل کــوس
8- چو روی هوا گشت چون آبنـوس نهادند بر کوهه ی پیــــل کــوس
در این بیت از کوس در مراسم شادمانی هم استفاده شده است:
به شادی برآمد ز درگاه کوس بیاراست ایوان چو چشم خروس
گاودُم
فرهنگ نویسان گاودُم را «نفیر که برادر کرناست» معنی کرده و آن را یک ساز جنگی دانسته اند. بنابراین سازی بادی است و چون به سان دُم گاو ساخته می شده به آن گاودُم گفته اند. از روزگاران باستان، به کار بردن نای های پرصدا در جنگ بسیار رواج داشته است. در ایران کرنا زنان را در رشته های جنگی «دم گر» می گفته اند. (44)
گاو دُم در شاهنامه سازی رزمی است که با دمیدن به صدا در می آید و ناله و خروش آن همواره آواز رویینه خُم را همراهی می کند:
1- بفرمود تا گــــاودُم بر درش دمیــدند و پربــانگ شد کشورش
2- برآمد خروشیـــدن گــــاودُم جهان پر شد از بانگ رویینه خُم
3- خروش آمد و ناله ی گـاودُم جـرس برکشیــدند رویینــه خُـــم
4- بدریـــد کــوه از دم گـــاودم زمیــن آمد از ســم اسبــان بخــم
5- دمنده دمان گـاودُم بـر درش برآمـد خروشیـــدن از لشکــرش
6- ز میدان خروشیـدن گــاودُم شنیــدنـــد و آواز رویینـــه خـــم
7- برآمد خروشیـــدن گــــاودُم دم نـــای روییـن و رویینــه خُــم
مطرب
به کسی گفته می شود که با یکی از ابزارهای موسیقی طرب به وجود آورد. کار مطرب، دگرگون کردن حال شنونده است؛ به گونه ای که غبار غم از دل شنونده زدوده شود و همۀ مشکلات ذهنی و جاری او به فراموشی سپرده شود. در قدیم، مطرب به کسی گفته می شد که به صورت حرفه ای کار موسیقی را انجام می داد و با اجرای برنامه دستمزد دریافت می کرد. (45)
در شاهنامه بسیار کم به مطرب اشاره شده است. به نظر می آید که رامشگران، همان کارکرد مطربان را داشته اند.
1- چو خورشید خنجر کشید از نیام پدیــد آمـد از مطــرب زردفـــــام
2- یکی مطربی بــود سرکـش بنــام به رامشگـــری در شده شادکــــام
3- هلا باده پیش آر و مطرب گزین که نه گاه رزمست و پیکار و کین
نای (نی)
نای مخفف نی و از خانوادۀ سازهای بادی است. اگر از چوب بسازند نای چوبین، اگر از فلز بسازند نای رویین یا نای فلزی، اگر از گل بسازند نای گلین، اگر از نی یا نال بسازند نای نِیین و اگر از شاخ یا استخوان بسازند نای شاخی یا نای استخوانی نامیده می شود. از قدیم اختراع نای را منسوب به ایرانیان دانسته اند و حتی مسعودی هم در «مروج الذهب» به این نکته تأکید کرده است. با پیدا شدن کرنای متعلق به دوران هخامنشی در تخت جمشید و مخصوصاً با پیدا شدن ساز بادی عجیبی که ضمن حفریات «هفت تپه» توسط آقای دکتر نگهبان به دست آمد، این موضوع تأیید می شود. (46)
«نای سرغین» ساز بادی زبانه داری است که نوع کوچکر آن در سورها و نوع بزرگتر آن در جنگ ها و معرکه ها نواخته می شده است. در فرهنگ ها آمده است: «سرغین» سرنا است که مخفف سورنای است و آن را نای ترک نیز خوانند و در اصل سورنایی است که در عروسی و عشرت نوازند و آن را نای سرغینه نیز گفته اند. (47)
نای در شانامه دو کاربرد رزمی و بزمی دارد. آنگاه که به معنای نای رویین (کرنای) و نای سرغین است، به میدان نبرد می رود؛ و آنگاه که با ابریشم (چنگ) و رود و رباب همراهی می شود، بانگ اش «سمن چهرگان را به سور و جشن فرا می خواند.» همراهان نای رزمی، کوس، سنج، شیپور، هندی درای، بوق رویینه خُم، تبیره و گاودُم است:
1- بزد نـــای رویین و بربست کـــــوس بیاراست لشکــر چـو چشم خـــروس
2- ببــــودند یک هفتـــه با نــــای و رود ابا ســــــور جشن و خرام و ســـرود
3- بفرمـــود تا رخــــش را زیــــن کنند دم انــــدر دم نــــــای روییــــن کننـد
4- از آواز ابریــــشم و بـــانگ نــــــای سمن چهرگان پیــش خســـرو بپـــای
5- به هشتم بزد نـــای رویین و کـــوس بیامد به درگـاه گــودرز و طــــــوس
6- برآمــــد خروشیــــــــــدن گــــــاودم دم نـــــــای رویین و رویینه خُـــــــم
7- بزد نـــای رویین ابـر پشت پیـــــــل جهان شد ز لشکر چو دریـــای نیــل
8- بگوییم تا بـرکشد نـــــای طــــــــوس تبیره برآرند با بـــــــوق و کــــــوس
9- سپهدار با افسر و گــــرز و نـــــــای بیـــامد به دهلیــــز پـــــــرده ســرای
10- بزد نــای رویین بـه درگـــاه شـــــاه بجوشید در شهر تــــــــــوران سپــاه
11- خروشیــــدن نــــای روییـن ز دشت برآمــد چو نیــــزه ز بـــــــالا گذشت
12- ســوی طالقان آمــد و مـــــــرو رود جهان شد پر از ناله ی نــــای و رود
13- به جای خروش کمان نـای و چنـگ بسـازیــد با بــاده و بـــــــوی و رنگ
14- مِـی و بربـط و نـــــــای بـــرساختند دل از بـــودنـــی هــا بپـــــــــرداختند
15- سخن های رستم به نــــای و به رود بگفتنـــــد بــا پهلـوانـــــــی ســــــرود
16- همه شب ببـــودند بــا نـــــای و رود همـی داد هر کس بـه خســـــرو درود
17- بفرمـــود تا برکشیــــــــدند نــــــــای سپه اندر آمد ز هـر ســــو به جــــای
18- بـرآمــــد ز درگــــــاه آواز نـــــــای بزرگــــان ســــــوی شـاه کردند رای
19- ز نالیــــدن نــــای و رود و ســـرود ز شـــــادی همــــــی داد دل را درود
20- سیـــاوش ز گفتــار او گشت شـــــاد بزد نــــای و کـــوس و بنـه برنهــــاد
21- نشستند بــــــارامش و رود و مِــــی یکـی مست رود و دگـر مست نِــــــی
22- غو نــــای و آواز اسبـــــان ز دشت تو گفتی همــی از هـــوا بــــــرگذشت
23- چو هر گه که گیرم ترا مِی به چنگ بخواهی ز من رامش و نـای و چنگ
24- ز سـوی خزر نـای رویین بخــاست همـی گرد برشد به خورشیـــد راست
25- چو آمــد به نزدیــــــکی رزمگـــــاه دم نـــــای سرغیــن برآمـــــد ز راه
26- همه برشد از عاج مُهره خــــروش جهان آمد از نای رویین به جـــــوش
27- شب و روز با بــاده و نــای و رود به گـردون برآمد همــی دودِ عــــــود
ادامه دارد ...
پیام جهانگیری
بهمن ماه 2566
پی نوشت ها:
1- علی میرفطروس، تاریخ در ادبیات، نشر فرهنگ کانادا، 2006.
2- کتایون صارمی و فریدون امانی، ساز و موسیقی در شاهنامه فردوسی، انتشارات پیشرو 1373، صص 9- 7، با اندکی حذف و اضافات.
3- آواز در شاهنامه به معانی متفاوت زیر نیز به کار رفته است.
به معنی آوازه و شهرت، مانند:
همانــا شنیـدستـــی آواز ســــــام نبـد در زمـانــه چنــو نیکنـــام
یا: به پرسش گرفتی همـه راز اوی ز نیک و بد و نام و آواز اوی
یا: از این پس پر آشوب گردد جهان شــود نــام و آواز او در نهـان
به معنی ندای غیب یا سروش، مانند:
سه بار این هم آواز آمد به گوش شگفتی دلش تنگ شد زان خروش
یا: بکـردنـد چون او بفـرمــودشــان چنــان هــم کـه آواز بنمـــودشــان
به معنی خبر، داستان یا حکایت، مانند:
سراسر همه روم گریان شدند وز آواز شاپور بریان شدند
به معنی ندا دادن، مانند:
به آواز گفت ای دلیــران مــن گزیـده یـلان نــرّه شیـران مـن
یا: به فردوسی آواز دادی که مِی مخـور جز بـه آیین کاوس کِی
یا: چو بشنیـد دارا بـــه آواز گفت که همواره با تو خرد باد جفت
یا: به آواز گفت آن زمان شهریار که جـز پـاک یـزدان مدانید کار
یا: به آواز گفتنـــد تــا زنـده ایــم خود اندر جهان شاه را بنده ایم
همچنین در شاهنامه با کلمۀ آواز، کلمات مرکبی هم ساخته شده مانند:
دو آواز شدن، که به معنی اختلاف کلمه پیدا کردن است:
دو آواز شد رومی و پارسی سخنشان ز تابوت شد یک بسی
هم آواز گشتن، که به معنی هم عقیده شدن است:
هــم آواز گشتنــد بـــــا یـکـدگـــــر سپـه را سوی بـربـر آمـد گـذر
یا: چنین است پیران و این راز نیست که این پیر با ما هم آواز نیست
هم آواز شدن با راه، که به معنی براه افتادن یا راه در پیش گرفتن است:
چو با راه رستم هم آواز گشت سپهدار از آن جایگه بازگشت
4- مهران پورمندان، دایرة المعارف موسیقی کهن ایران، پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر اسلامی، تهران 1379، صص 34 و 35.
5- همان.
6- همان، ص 15.
7- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 50.
8- مهران پورمندان، همان، صص 68 و 69.
9- همان، ص 52.
10- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 71.
11- مهران پورمندان، همان، ص 72.
12- همان، ص 70.
13- همان، صص 40 و 41.
14- همان، ص 75.
15- همان.
16- همان، ص 76.
17- همان، 76.
18- همان، 266.
19- همان، 44.
20- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، صص 111 و 112.
21- همان، ص 115.
22- همان.
23- همان.
24- مهران پورمندان، همان، ص 81.
25- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 124.
26- مهران پورمندان، همان، ص 81.
27- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 130.
28- همان، 133.
29- همان، 135.
30- مهران پورمندان، همان، ص 82.
31- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 140.
32- مهران پورمندان، همان، صص 20 و 21.
33- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 146.
34- مهران پورمندان، همان، صص 84 و 85.
35- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 153.
36- طبل زدن زیر گلیم، كنايه از پنهان داشتن امرى است كه آن ظاهر و هويدا بُود و شهرت يافته باشد. (برهان) (برگرفته از لغت نامۀ دهخدا)
37- مهران پورمندان، همان، ص 55.
38- همان، ص 22.
39- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، ص 161.
40- همان، صص 164 و 165.
41- مهران پورمندان، همان، ص 87.
42- کتایون صارمی و فریدون امانی، همان، صص 176 و 177.
43- لغت نامۀ دهخدا
44- مهران پورمندان، همان، ص 23.
45- همان، ص 328.
46- همان، 24.
47- همان، 25.
در این باره در روزنامک سایر نوشته های پیام جهانگیری در روزنامک یادداشتی برای استاد عزیزم، دکتر وطن دوست
